Në vend të një strategjie të qartë dhe një qasje të koordinuar institucionale, Bosnja dhe Hercegovina mbështetet në mekanizma të pjesshëm, projekte ndërkombëtare dhe përgjigje ad hoc, ndërsa pjesa më e madhe e punës së vërtetë bëhet nga shoqëria civile dhe komuniteti i verifikimit të fakteve.
Ndërhyrja e huaj dhe manipulimi i informacionit (NHMI), si dhe dezinformimi vendas, kanë formësuar dinamikën politike, hapësirën mediatike dhe proceset shoqërore në Bosnjë dhe Hercegovinë për vite me radhë. Edhe pse është një fenomen që ndikon drejtpërdrejt mbi sigurinë, proceset demokratike dhe besimin në institucione, reagimi shtetëror mbetet i pazhvilluar, i pabarabartë dhe shpesh reaktiv.
Në vend të një strategjie të qartë dhe një qasje të koordinuar institucionale, Bosnja dhe Hercegovina mbështetet në mekanizma të pjesshëm, projekte ndërkombëtare dhe përgjigje ad hoc, ndërsa pjesa më e madhe e punës së vërtetë bëhet nga shoqëria civile dhe komuniteti i verifikimit të fakteve.
Në Bosnjë dhe Hercegovinë nuk ka një strategji të vetme kombëtare për luftimin e dezinformimit dhe NHMI-së. Problemi shfaqet në sektorë të ndryshëm – nga siguria dhe zgjedhjet, te media dhe arsimi – por pa një organ qendror për koordinim dhe reagim të përshtatshëm. Ministria e Sigurisë herë pas here flet për kërcënime hibride dhe ndikim të huaj, por nuk ka një mekanizëm sistematik të disponueshëm publikisht për monitorimin dhe analizimin e fushatave të NHMI-së.
Kjo çështje ishte gjithashtu një nga temat e takimit të Grupit të Punës për Bosnjën dhe Hercegovinën që u zhvillua në fillim të qershorit në Bruksel, në kuadër të ngjarjes “Ditët e Zgjerimit”, ku përfaqësues të institucioneve evropiane, komuniteteve lokale, shoqërisë civile dhe medias diskutuan rrugën evropiane të Bosnjës dhe Hercegovinës, reformat dhe luftën kundër dezinformimit.
Martyna Bildziukiewicz nga Shërbimi Evropian i Veprimit të Jashtëm (EEAC) vuri në dukje se problemi i ndërhyrjeve të huaja dhe manipulimit të informacionit është një sfidë serioze për vendet që aspirojnë anëtarësimin në Bashkimin Evropian.
“Procesi i pranimit të Bosnjës dhe Hercegovinës po zhvillohet në një mjedis kompleks që përfshin dezinformimin dhe manipulimin e informacionit që tejkalon kufijtë dhe thellon përçarjet”, tha ajo.
Ajo deklaroi se hapësira e informacionit është e lirë dhe e hapur, veçanërisht për narrativat nga Rusia dhe Kina, duke përfshirë pretendimet se Bashkimi Evropian dyshohet se po nxit revolucione.
“Teknikat e manipulimit po evoluojnë pothuajse çdo ditë. Sot kemi faqe interneti të klonuara, përmbajtje të gjeneruar nga inteligjenca artificiale dhe forma të ndryshme të aktiviteteve të NHMI-së”, paralajmëroi Bildziukiewicz. Ajo theksoi se autoritetet lokale, gazetarët dhe organizatat e shoqërisë civile janë çelësi në forcimin e qëndrueshmërisë së komuniteteve, sepse ata i njohin më mirë problemet e qytetarëve dhe mënyrat për të komunikuar me ta.
Koordinatori i programit për të luftuar dezinformimin dhe redaktori i platformës “Raskrinkavanje”, Emir Zulejhiç, deklaroi se nuk ka media ruse në Bosnjë dhe Hercegovinë, por se narrativat ruse ende po përhapen. Ai kujtoi se në shkurt të vitit 2022, pas fillimit të pushtimit rus të Ukrainës, një dokumentar për Vladimir Putin u transmetua në televizionin e servisit publik.
Duke folur për ndikimin e huaj, Zulejhiç theksoi se nuk mund të injorohet as roli i vendeve fqinje.
“Kur flasim për ndërhyrjen e huaj në Bosnjë dhe Hercegovinë, duhet të përmendim edhe ndikimin e Serbisë dhe Kroacisë. Mediat e tyre janë vazhdimisht të pranishme në hapësirën tonë të informacionit për shkak të gjuhës së tyre të përbashkët. Temat janë politika lokale, gjeopolitika, revizionizmi historik, mohimi i krimeve të luftës, polarizimi dhe përhapja e urrejtjes”, tha ai.
Ai shtoi se shumica e narrativave kundër Bashkimit Evropian vijnë në mënyrë indirekte nga Rusia, por shpesh përhapen nga aktorë lokalë dhe rajonalë.
Burimi: envato.com
Lufta kundër manipulimit të informacionit
Ministria e Lidhjeve dhe Transportit merr pjesë në projekte për t’u përafruar me standardet evropiane, por nuk ka asnjë rol operacional në luftën kundër dezinformimit. Komisioni Qendror i Zgjedhjeve (KQZ) reagon vetëm në kontekstin e procesit zgjedhor, ndërsa Avokati i Popullit dhe gjyqësori veprojnë vetëm kur lindin raste të gjuhës së urrejtjes ose shkeljeve të të drejtave të njeriut.
Përgjigja më e përshtatshme rregullatore është Agjencia Rregullatore e Komunikimeve (ARK), por mandati i saj është i kufizuar në median elektronike dhe operatorët. Agjencia nuk ka autoritet mbi rrjetet sociale, portalet e paregjistruara dhe ekosistemin dixhital më të gjerë, duke e bërë atë të paaftë për t’u përballur me format moderne të manipulimit të informacionit. Edhe pse modelet për bashkë-rregullimin e përmbajtjes së dëmshme po zhvillohen në bashkëpunim me Këshillin e Evropës, përfshirë edhe studimin “Drejt bashkë-rregullimit të përmbajtjes së dëmshme online në Bosnjë dhe Hercegovinë”, fokusi mbetet kryesisht te gjuha e urrejtjes, mbrojtja e fëmijëve dhe standardet profesionale, dhe më pak te ndërhyrja e huaj dhe manipulimi i informacionit si një kategori specifike.
Organet vetërregulluese, siç është Këshilli për Median e Shkruar dhe Online, e trajtojnë dezinformimin përmes prizmit të etikës profesionale, jo kërcënimeve ndaj sigurisë. Puna e tyre bazohet në Kodin për Median e Shkruar dhe Online, ankesat publike dhe publikimin e korrigjimeve, por pa mundësinë e sanksioneve. Në praktikë, kjo do të thotë që shumë portale që përhapin dezinformim nuk janë fare nën juridiksionin e tyre.
Në mungesë të një strategjie të brendshme, organizatat ndërkombëtare po bëhen nxitës kryesorë të ndryshimeve institucionale. Programi PRO-FREX i Këshillit të BE-së synon të forcojë lirinë e shprehjes, të mbrojë gazetarët dhe të përmirësojë mekanizmat rregullatorë. Sipas këtij programi, po krijohen dokumente që shërbejnë si një “udhërrëfyes” për institucionet vendase, duke përfshirë rekomandime për bashkë-rregullimin e përmbajtjes online dhe përafrimin me Aktin Evropian të Shërbimeve Dixhitale.
Paralelisht, projekti “Lufta Kundër Dezinformimit në Ballkanin Perëndimor (CDWB)” përqendrohet konkretisht në NHMI, duke analizuar narrativat, burimet dhe modelet e manipulimit në Bosnjë dhe Hercegovinë dhe në rajon. Këto projekte shpesh plotësojnë boshllëqet që institucionet vendase nuk arrijnë t’i adresojnë, por gjithashtu tregojnë se sa e varur është Bosnja dhe Hercegovina nga nismat e jashtme.
Pa një strategji të qartë
Edhe pse NHMI-ja dhe dezinformimi ndonjëherë njihen në situata krize – gjatë një pandemie, zgjedhjesh ose trazirash gjeopolitike – përgjigjet institucionale në përgjithësi vijnë vonë dhe pa një strategji të qartë narrative. Komunikatat për shtyp dhe konferencat për shtyp mbeten mjetet mbizotëruese të komunikimit, por ato rrallë ofrojnë kontekst, analizë ose ekspozim të burimeve të manipulimit. Komunikimi dixhital institucional është i fragmentuar, shpesh i bazuar në protokoll dhe pa ekipe të specializuara për të trajtuar komunikimin në kriza ose përgënjeshtrimet e shpejta.
Në praktikë, pjesa më e madhe e punës për të identifikuar dhe demaskuar dezinformimin bëhet nga portalet e verifikimit të fakteve dhe shoqëria civile. Portalet si “Raskrinkavanje” dhe “Istinomjera” kanë zhvilluar metodologji për analizën narrative, verifikimin e fakteve dhe monitorimin e ekosistemit mediatik. Organizatat mediatike, të tilla si Gazetarët e Bosnjës dhe Hercegovinës dhe Mediacentar, kryejnë fushata kërkimore, edukative dhe të njohurive mediatike, shpesh në bashkëpunim me partnerë ndërkombëtarë. Ndërsa këta aktorë luajnë një rol kyç, puna e tyre nuk mund të zëvendësojë një përgjigje institucionale, veçanërisht kur bëhet fjalë për NHMI-në, e cila kërkon kapacitete sigurie, diplomatike dhe rregullatore.
Qëndrimi i përgjithshëm i institucioneve ndaj NHMI-së dhe dezinformimit mund të përshkruhet si një kombinim i fragmentimit, instrumentalizimit politik dhe mungesës së vizionit strategjik. Dezinformimi shpesh përdoret si armë politike, gjë që e ndërlikon më tej krijimin e një përgjigjeje institucionale apartiake. Në të njëjtën kohë, ekziston një rrezik real që lufta kundër dezinformimit të keqpërdoret për të ushtruar presion mbi median dhe zërat kritikë, veçanërisht në kontekstin e rikriminalizimit të shpifjes në entitetin e Republikës Srpska dhe frekuencës në rritje të padive SLAPP.
Në këtë kontekst, Bosnja dhe Hercegovina është e zënë midis dy presioneve: nga njëra anë, standardeve evropiane që kërkojnë një ekuilibër midis mbrojtjes nga përmbajtja e dëmshme dhe ruajtjes së lirisë së shprehjes; dhe nga ana tjetër, kontekstit politik vendas që e bën të vështirë ndërtimin e besimit në institucionet që duhet të udhëheqin këtë proces. Derisa të vendoset një strategji, koordinim dhe vullnet politik i qartë, përgjigja ndaj NHMI-së dhe dezinformimit do të mbetet kryesisht në duart e shoqërisë civile, partnerëve ndërkombëtarë dhe profesionistëve individualë, në vend të institucioneve kompetente që duhet ta bëjnë këtë punë.
