Борбата против дезинформации и СММИ е истовремено борба за зачувување на демократската култура и заштита на европската безбедност.
Дезинформациите и СММИ денес претставуваат една од најголемите закани за демократските системи. Тие се систематски стратегии за манипулација на јавната свест кои директно влијаат врз изборите, политичките одлуки и довербата во институциите. Европската Унија е меѓу најактивните актери во светот кои се обидуваат да ја адресираат оваа закана преку комбинација на саморегулација, законски мерки и иницијативи за медиумска писменост. Но секој чекор отвора прашања за балансот меѓу слободата на изразување и потребата за заштита од пропаганда.
Што е саморегулација и како функционира во контекст на стари и нови медиуми
Саморегулацијата подразбира доброволни правила и стандарди што медиумите и платформите сами ги воспоставуваат за да обезбедат одговорно однесување. Во контекст на старите медиуми – телевизија, радио, печат – саморегулацијата често се манифестираше преку новинарски кодекси, етички комисии и професионални здруженија. Тие имаа задача да ја одржуваат довербата на јавноста и да спречат злоупотреба на медиумската моќ.
Со појавата на новите медиуми – дигитални платформи, социјални мрежи, инфлуенсери – саморегулацијата доби нова димензија. Компании како Facebook, YouTube и TikTok воведоа сопствени правила за модерирање содржини, fact-checking програми и ограничување на видливост на лажни вести. Но за разлика од старите медиуми, новите платформи имаат глобален опсег и алгоритми што ја засилуваат содржината, што ја прави саморегулацијата многу покомплексна и често недоволна.
Баланс на слободата на изразување
Еден од најголемите предизвици е како да се спречат дезинформациите без да се загрози слободата на говор. Забраната на медиуми или содржини секогаш отвора прашања за цензура.
ЕУ воведе повеќе системски мерки:
Актот за дигитални услуги (DSA) – бара од платформите да имаат механизми за жалби и транспарентност во алгоритмите.
Eвропска опсерваторија за дигитални медиуми (ЕДМО) – мрежа за истражување и проверка на факти.
Поттикнување на медиумска писменост – програми за едукација на граѓаните да препознаваат дезинформации.
Овие мерки ја покажуваат стратегијата на ЕУ: комбинација од регулатива, саморегулација и граѓанска отпорност.
Новите фронтови на пропагандата
Во февруари 2022, руската инвазија врз Украина ја потресе Европа и ја отвори темата за хибридната војна. Освен тенкови и ракети, војната се водеше и преку медиуми и дигитални платформи. Пропагандата стана оружје, а дезинформациите муниција насочена кон јавната свест на европските граѓани.
Во март 2022 година, Советот на ЕУ донесе одлука за забрана на руските канали Спутник и Раша Тудеј со образложение дека нивната пропаганда претставува „значителна и директна закана“ за јавниот ред и безбедност. Иако Европскиот суд ја потврди законитоста на забраната, новинарски здруженија предупредија дека ваквите мерки можат да создадат опасен преседан.
Аргументот беше јасен: овие канали не дејствуваат како независни медиуми, туку како државни инструменти за ширење дезинформации. Европскиот суд подоцна ја потврди законитоста на мерката, нагласувајќи дека тоа не е цензура, туку заштита на јавниот интерес – одбрана на граѓаните од систематска манипулација во услови на војна. Ова беше првпат ЕУ директно да ограничи медиумски содржини на наднационално ниво. Дебатата беше жестока: дали е легитимно да се забрани медиум, дури и ако тој шири пропаганда?
Европскиот суд ја оправда забраната на Спутник и РТ со три критериуми:
- Пропорционалност: мерката е насочена само кон канали што систематски шират дезинформации.
- Јавен интерес: граѓаните мора да бидат заштитени од манипулативни содржини во услови на војна.
- Временска ограниченост: забраната е дел од санкциски пакет и може да се преиспита.
Со тоа, ЕУ ја разграничи цензурата од легитимна одбрана: цензура би значела ограничување на критички или опозициски гласови, додека овде станува збор за блокирање на државно финансирани канали кои се дел од агресија.
Оваа логика покажува дека борбата против дезинформации е динамична и многуслојна. Таа не е само техничко прашање на блокирање канали, туку суштинска битка за демократијата и јавниот простор. ЕУ ја третира пропагандата како надворешна безбедносна закана, а вистинската битка се води во умовите на граѓаните, таму каде што довербата, навиките и секојдневните содржини се претвораат во оружје на влијание.
По забраната, пропагандните канали се преселија на Телеграм. Платформата, со својата анонимност и слаб надзор, стана ново прибежиште за истите пораки. Иако Телеграм отвори канцеларија во Брисел и тврдеше дека е во согласност со новиот Акт за дигитални услуги (DSA), истражувањата покажаа дека многу канали лесно го заобиколуваат блокирањето преку алтернативни имиња и дупликати. Ова го отвори прашањето: дали платформите се само технолошки алатки или стануваат соучесници во ширење на дезинформации?
Во јуни 2026 година, ЕУ ја санкционираше инфлуенсерката Александра Јост, позната како „Sasha Meets Russia“. Таа користеше лајфсталј содржини – патувања, мода, секојдневие – во кои суптилно вметнуваше про-Кремљ пораки. Истражувањата открија дека добивала околу две илјади долари месечно од РТ и грантови од Кремљ.
Овој случај покажа дека пропагандата не мора да доаѓа од телевизиски канали или платформи туку може да се скрие во интимниот простор на инфлуенсерите, каде довербата на следбениците се претвора во најмоќно оружје на влијание.
Инфлуенсерите се нова алатка во пропагандата. Тие имаат огромно влијание врз младите и јавната свест, па затоа ЕУ ги третира како потенцијална надворешна безбедносна закана.
Овој нов фронт покажува дека пропагандата се префрла од традиционални медиуми кон лични профили, каде довербата на следбениците се користи за ширење политички пораки.
Демократија и долгорочна изложеност
Слободата на мисла и правото на слободно гласање не се моментални привилегии, туку плод на долгорочна изложеност на демократски вредности, медиумска писменост и институционална стабилност. Кога граѓаните гласаат, тие го прават тоа врз основа на содржината што ја примиле: информации, пораки, медиумски наративи. Кога таа содржина се мултиплицира и се шири преку медиуми, платформи и инфлуенсери, таа директно влијае врз изборот на влади и донесувачи на одлуки.
Борбата против дезинформации во ЕУ е повеќеслојна и контроверзна. Таа не е само техничко прашање на модерирање содржини, туку суштински дел од зачувувањето на демократскиот процес и безбедноста на Унијата. Дезинформациите се третираат како надворешна безбедносна закана, бидејќи често доаѓаат од организирани актери надвор од ЕУ кои имаат цел да ја поткопаат довербата во институциите, да го ослабат единството на земјите членки и да влијаат врз изборните процеси.
Она што го прави предизвикот уште поголем е фактот дека дезинформациите не се ограничени само на традиционалните медиуми. Тие се префрлија на нови канали, социјални мрежи, апликации за пораки и инфлуенсери, каде што довербата на следбениците се користи како алатка за ширење на политички пораки. Оваа трансформација ја прави борбата против дезинформации многу покомплексна, бидејќи бара истовремено да се заштити слободата на изразување и да се спречи злоупотребата на медиумскиот простор.
Слободата на мисла и правото на слободно гласање се резултат на долгорочна изложеност на демократски вредности, медиумска писменост и институционална стабилност. Кога граѓаните гласаат, тие го прават тоа врз основа на содржината што ја примиле. Кога таа содржина се мултиплицира и се шири преку медиуми, платформи и инфлуенсери, таа директно влијае врз изборот на влади и донесувачи на одлуки.
Затоа, борбата против дезинформации е истовремено борба за зачувување на демократската култура и заштита на европската безбедност. Таа бара постојана будност, адаптација кон новите медиумски реалности и градење отпорност кај граѓаните. Само така ЕУ може да обезбеди дека слободата на изразување ќе остане заштитена, а демократијата ќе биде доволно силна да се спротивстави на надворешните влијанија.
