Ballkani Perëndimor është një rajon ku e kaluara dhe e tashmja ndërthuren në një mënyrë që i bën të rinjtë veçanërisht të prekshëm ndaj nacionalizmit dhe propagandës.
Mjedisi dixhital vitet e fundit është shndërruar në fushëbetejën kryesore për përplasjet ideologjike, manipulimin e informacionit dhe përhapjen e propagandës. Nacionalizmi, ekstremizmi dhe fushatat propagandistike të huaja sot përhapen më shpejt se kurrë, ndërsa grupi më i cenueshëm në këtë proces janë të rinjtë – një brez që informohet pothuajse tërësisht përmes internetit dhe rrjeteve sociale.
Ballkani Perëndimor është një hapësirë ku traumat historike, marrëdhëniet politike të pazgjidhura dhe ndarjet etnike vazhdojnë të formësojnë fuqishëm proceset shoqërore. Në një mjedis të tillë, platformat dixhitale janë bërë kanali kryesor për përhapjen e nacionalizmit, propagandës dhe dezinformimit.
Të rinjtë, të cilët marrin informacionin e tyre pothuajse ekskluzivisht përmes internetit, janë veçanërisht të prekshëm ndaj këtyre narrativave. Ndërsa manipulimi politik dikur kërkonte struktura të organizuara dhe mobilizim fizik, sot disa postime virale, meme ose video të shkurtra janë të mjaftueshme për të nxitur tensione dhe për të thelluar përçarjet.
Të rinjtë kalojnë më shumë kohë në internet sesa çdo grupmoshë tjetër. Identiteti, qëndrimet dhe ndjenja e tyre e përkatësisë shpesh formohen në komunitetet dixhitale, sesa në strukturat tradicionale shoqërore. Ekspertët paralajmërojnë se ky kombinim i pranisë intensive në internet, cenueshmërisë emocionale dhe kërkimit të identitetit është një terren ideal për përhapjen e narrativave ekstremiste dhe propagandistike.
Brian Hughes, zëvendësdrejtor i PERIL (Polarization & Extremism Research & Innovation Lab), thekson se është pothuajse e pamundur të shmangësh hasjen me përmbajtje ekstremiste sot.
“Në kohën para kompjuterëve, një i ri do të duhej të ishte shumë i pafat për të hasur një propagandist që mund t’i drejtonte dobësitë e tij drejt ekstremizmit. Sot, sinqerisht, është e pamundur ta shmangësh, sepse sa herë që hyjmë në internet, hasim propagandë dhe gjuhë urrejtjeje.”
Kjo deklaratë tregon qartë se sa shumë ka ndryshuar dinamika e radikalizimit. Të rinjtë nuk kanë më nevojë të kërkojnë në mënyrë aktive përmbajtje ekstremiste; algoritmet e gjejnë atë për ta.
Pse është Ballkani Perëndimor veçanërisht i ndjeshëm?
Rajoni është ende i shënuar nga trashëgimia e luftërave të viteve 1990, interpretimet e ndryshme të së kaluarës dhe narrativat e forta etno-nacionale. Të rinjtë rriten në shoqëri ku historia shpesh instrumentalizohet dhe elitat politike e përdorin nacionalizmin si mjet për të ruajtur pushtetin. Kur kësaj i shtohet edhe një hapësirë dixhitale e parregulluar, rezultati është një kombinim eksplodues.
Hulumtimet nga platforma Journalift tregojnë se të rinjtë në rajon kanë vështirësi në kuptimin e realitetit të tyre pikërisht sepse janë “të mbingarkuar nga mosmarrëveshjet historike, perceptimet e ndryshme të së kaluarës së afërt dhe çështjet politike”. Është pikërisht ky konfuzion dhe mungesa e pikave të qarta referuese që i bën ata objektiva të lehtë për narrativa manipuluese.
Në të njëjtin raport, ekspertë nga Serbia, Shqipëria dhe Mali i Zi theksojnë se arsimi i dobët, paragjykimet e rrënjosura dhe narrativat politike janë faktorë kyç që kontribuojnë në rritjen e nacionalizmit tek të rinjtë.
Marko Milosheviq i Iniciativës Rinore për të Drejtat e Njeriut me seli në Beograd thekson një dallim të rëndësishëm. “Duhet të ketë një dallim të qartë midis patriotizmit dhe nacionalizmit, dhe kjo vijë vizatohet në justifikimin dhe mohimin e dhunës ndaj të tjerëve.”
Kjo deklaratë godet veçanërisht thelbin e problemit në Ballkan: nacionalizmi shpesh paraqitet si “mbrojtje e identitetit”, ndërsa në fakt përdoret për të normalizuar ekskluzivitetin dhe për të lavdëruar krimet e luftës.
Propaganda e huaj synon Ballkanin: Ndikimi rus si shembull
Ballkani Perëndimor është gjithashtu një hapësirë gjeopolitike ku kryqëzohen interesat e fuqive të mëdha. Rusia, sipas një analize nga Detector Media, po përdor në mënyrë aktive narrativat lokale për të minuar integrimin evropian të vendeve të rajonit. Studimi tregoi se gjashtë kanale të mëdha pro-ruse të Telegram po përhapin “narrativa të rrënjosura lokale të ndjeshme dhe retorikë anti-ukrainase” me qëllim destabilizimin dhe forcimin e euroskepticizmit.
Këto kanale synojnë të rinjtë, duke përdorur stilin e tyre dixhital të komunikimit – mesazhe të shkurtra, pamje emocionale dhe mesazhe të thjeshtuara që janë të lehta për t’u ndarë.
Burimi: envato
Ovo je posebno zabrinjavajuće jer se radikalizacija na internetu često odvija neprimjetno, kroz humor, ironiju, gaming zajednice ili „patriotske“ stranice koje postepeno uvode ekstremnije sadržaje.
Propaganda dhe nacionalizmi nuk përhapen vetëm përmes grupeve ekstremiste, por edhe përmes dezinformimit të përditshëm. Ish-Presidenti i SHBA-së, Barack Obama, paralajmëroi për rrezikun e normalizimit të informacionit të rremë. “Ka kaq shumë dezinformim aktiv, të paketuar shumë mirë, dhe duket njësoj si lajmet legjitime. Nëse gjithçka duket njësoj, nuk do të dimë se çfarë të mbrojmë.”
Kjo deklaratë prek veçanërisht thelbin e problemit: të rinjtë që nuk lexojnë libra, gazeta apo burime të besueshme e kanë të vështirë të dallojnë faktet nga manipulimi. Kjo është arsyeja pse interneti është bërë një mjedis ideal për përhapjen e “fakteve alternative”.
Pse të rinjtë në Ballkan janë veçanërisht të cenueshëm?
Arsyet janë shumështresore:
- Mungesa e arsimit cilësor – historia shpesh mësohet në mënyrë selektive, kurse mendimi kritik nuk është i zhvilluar mjaftueshëm.
- Pasiguria ekonomike – papunësia dhe ndjenja e pashpresës i bëjnë të rinjtë më të ndjeshëm ndaj narrativave që ofrojnë “zgjidhje të lehta”.
- Instrumentalizimi politik i identitetit – elitat etno-nacionaliste përdorin të rinjtë si mjet për mobilizim.
- Izolimi dixhital – të rinjtë informohen pothuajse ekskluzivisht përmes rrjeteve sociale, ku dominojnë burimet e paverifikuara.
Roli i algoritmeve dhe dizajnit të platformës
Mediat sociale nuk janë neutrale. Algoritmet e tyre janë të dizajnuara për të maksimizuar angazhimin dhe përmbajtja më e angazhuar është shpesh ajo që ngjall emocione të forta – zemërim, frikë, frustrim. Janë pikërisht këto emocione që ushqejnë propagandën.
Katie Paul iz Tech Transparency Projecta upozorava da su platforme „opasne po dizajnu“ jer algoritamski amplificiraju ekstremistički sadržaj: „Platforme ciljaju mlade, amplificiraju ekstremizam i profitiraju u tom procesu.“
Katie Paul e Projektit të Transparencës Teknologjike paralajmëron se platformat janë “të rrezikshme nga vetë natyra” sepse ato amplifikojnë në mënyrë algoritmike përmbajtjen ekstremiste: “Platformat synojnë të rinjtë, amplifikojnë ekstremizmin dhe në këtë proces përfitojnë.”
Ajo citon gjithashtu një shembull shqetësues të gjenerimit automatik të faqeve nga Facebook për interesa ekstremiste, duke zgjeruar më tej shtrirjen e grupeve të propagandës.
Një aspekt tjetër i rëndësishëm është fakti që të rinjtë nuk janë vetëm konsumatorë pasivë të propagandës – ata shpesh e krijojnë vetë atë. Alex Newhouse i Institutit Middlebury pohon se shumë krijues të përmbajtjes ekstremiste janë adoleshentë: “Njerëzit që krijojnë propagandë janë shpesh midis moshës 13 dhe 21 vjeç, që do të thotë se platformat dhe përmbajtja janë tashmë të përshtatura për adoleshentët.”
Kjo krijon një rreth vicioz: të rinjtë krijojnë përmbajtje për të rinj të tjerë, duke përshpejtuar dhe normalizuar kështu radikalizimin.
Si t’i rezistojmë propagandës në Ballkanin Perëndimor?
Rajoni ka nevojë urgjente për programe sistemike të shkrim-leximit mediatik. Të rinjtë duhet të mësojnë:
- si të njohin narrativat manipuluese
- si të kontrollojnë burimin
- si të kuptojnë rekomandimet algoritmike
- si të dallojnë faktet historike nga interpretimet politike
Pa këto aftësi, të rinjtë mbeten objektiva të lehtë.
Ballkani Perëndimor është një rajon ku e kaluara dhe e tashmja ndërthuren në një mënyrë që i bën të rinjtë veçanërisht të prekshëm ndaj nacionalizmit dhe propagandës. Hapësira dixhitale vetëm sa ka përshpejtuar dhe amplifikuar proceset që ekzistonin më parë, por që tani funksionojnë më shpejt, në mënyrë më agresive dhe më të sofistikuar.
Megjithatë, zgjidhjet ekzistojnë: arsimi, mendimi kritik, media e pavarur dhe institucionet përgjegjëse mund të krijojnë një brez të rinjsh që nuk do të jenë të bllokuar në narrativat e së kaluarës. Lufta kundër propagandës nuk është vetëm një çështje teknologjike, është një çështje pjekurie shoqërore, vullneti politik dhe gatishmërie për t’u përballur me dobësitë tona.
Në një botë ku e vërteta është gjithnjë e më e vështirë për t’u njohur, lufta kundër propagandës fillon me të kuptuarit se si funksionon dhe pse është kaq e suksesshme. Dhe ky kuptim është hapi i parë drejt një shoqërie më elastike, më të informuar dhe më të sigurt.
