Hulumtimet e kryera vitet e fundit tregojnë se hapësira e informacionit është arena më e rëndësishme e aktivitetit rus në Bosnjë dhe Hercegovinë.
Prej vitesh, Bosnja dhe Hercegovina ka qenë një nga arenat kryesore gjeopolitike ku ndërthuren interesat e Bashkimit Evropian, aleancës së NATO-s dhe Federatës Ruse. Ndonëse Moska nuk zotëron as forcën ekonomike, as kapacitetin politik për t’i ofruar Bosnjës dhe Hercegovinës një alternativë serioze ndaj integrimit evropian, studime dhe analiza të shumta tregojnë se ndikimi rus mbetet i konsiderueshëm, falë aftësisë së tij për të shfrytëzuar ndarjet ekzistuese politike, institucionale dhe etnike.
Ndryshe nga diplomacia klasike apo e ashtuquajtura “fuqi e butë”, strategjia e Rusisë në Ballkanin Perëndimor, vitet e fundit, është mbështetur gjithnjë e më shumë te aktivitetet hibride. Qëllimi nuk është domosdoshmërisht marrja nën kontroll e vendeve të rajonit, por mbajtja e tyre në një gjendje të përhershme paqëndrueshmërie, paralize politike dhe pasigurie gjeopolitike.
Është pikërisht për shkak të strukturës së saj komplekse kushtetuese, ndarjeve të thella etnike dhe progresit të ngadaltë drejt Bashkimit Evropian, që Bosnja dhe Hercegovina është një nga mjediset më pjellore për këtë lloj aktiviteti.
Strategjia e Moskës: Destabilizim në vend të dominimit
Sipas një studimi të hulumtueses Malwina Cymanowska mbi ndikimin e huaj në Ballkanin Perëndimor, Rusia në masë të madhe shmang përdorimin e instrumenteve tradicionale të tërheqjes në rajon, siç janë zhvillimi ekonomik, shkëmbimi kulturor apo bashkëpunimi institucional. Në vend të kësaj, strategjia e saj mbështetet te frikësimi, paqartësia strategjike, mbjellja e mosbesimit dhe shfrytëzimi i krizave lokale.
Fondacioni Carnegie për Paqe Ndërkombëtare arrin në një përfundim të ngjashëm. Në analizën “Midis BE-së dhe Moskës: Si i shfrytëzon Rusia përçarjet në Bosnjë”, Dimitar Bechev argumenton se është pikërisht mosfunksionimi institucional i Bosnjës dhe Hercegovinës që i ka mundësuar Rusisë të bëhet një faktor i rëndësishëm në politikën rajonale, edhe pse prania e saj aktuale ekonomike mbetet e kufizuar. Moska nuk po përpiqet të ndërtojë një alternativë funksionale ndaj projektit evropian; përkundrazi, ajo shfrytëzon dobësitë ekzistuese për të penguar integrimin e vendit në NATO dhe në Bashkimin Evropian.
Në këtë kuptim, qasja e Rusisë ndaj Bosnjës dhe Hercegovinës ndjek një model më të gjerë aktiviteti të dukshëm në të gjithë Ballkanin Perëndimor. Qëllimi nuk është një fitore ruse, por parandalimi i suksesit të Perëndimit.
Një aleat kyç: Milorad Dodik dhe autoritetet e Republikës Srpska
Për vite me radhë, pikëmbështetja më e rëndësishme politike e Rusisë në Bosnjë dhe Hercegovinë ka qenë udhëheqja e Republikës Srpska, një entitet i Bosnjës dhe Hercegovinës, e kryesuar nga Milorad Dodik.
Sipas një studimi të përgatitur për Komitetin për Punë të Jashtme të Parlamentit Evropian, Moska e mbështet vazhdimisht Dodikun në sfidimin e institucionit të Përfaqësuesit të Lartë, duke kundërshtuar sanksionet e Bashkimit Evropian kundër Rusisë dhe duke kërcënuar vazhdimisht me shkëputjen e Republika Srpskës.
Christian Schmidt, ish-Përfaqësuesi i Lartë i bashkësisë ndërkombëtare në Bosnjë dhe Hercegovinë, deklaroi së fundmi se Dodik përfaqëson kryesisht interesat e Rusisë në Ballkanin Perëndimor dhe se ai ka zhvilluar një sërë takimesh me Vladimir Putinin që nga fillimi i agresionit të Rusisë kundër Ukrainës. Schmidt paralajmëron se marrëdhënie të tilla nuk janë thjesht çështje bashkëpunimi dypalësh, por pjesë e një strategjie më të gjerë për të kundërshtuar ndikimin perëndimor në Bosnjë dhe Hercegovinë.
Mbështetja ruse, në pjesën më të madhe, nuk është as materiale dhe as ushtarake. Ajo merr formën e mbrojtjes diplomatike, legjitimimit politik dhe promovimit ndërkombëtar të një narrative sipas së cilës institucionet e Bosnjës dhe Hercegovinës janë imponuar, ndërsa presioni nga Bashkimi Evropian dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës portretizohet si një sulm ndaj interesave të serbëve të Bosnjës.
Një retorikë e tillë u intensifikua veçanërisht pas fillimit të luftës në Ukrainë, kur Kremlini filloi të përdorte narrativat historike dhe ato të bazuara në identitet shumë më agresivisht në vendet që i konsideron pjesë të sferës së saj të ndikimit politik.
Burimi: Freepik
Dezinformimi si armë kryesore
Hulumtimet e kryera vitet e fundit tregojnë se hapësira informative është fusha më e rëndësishme e veprimtarisë ruse në Bosnjë dhe Hercegovinë.
Studimi i Parlamentit Evropian thekson se narrativat ruse përhapen kryesisht përmes mediave nga Serbia dhe Republika Srpska, si dhe përmes portaleve vendore që ribotojnë përmbajtje nga Sputnik, RT dhe burime të tjera pro-ruse, pa treguar qartë se nga vjen informacioni.
Këto narrativa janë ndërtuar kryesisht mbi një sërë mesazhesh që përsëriten. NATO-ja paraqitet si një faktor që gjoja kërcënon stabilitetin rajonal, ndërsa Bashkimi Evropian paraqitet si një projekt i dobësuar dhe i dështuar, pa një të ardhme të qartë. Në të njëjtën kohë, agresioni i Rusisë kundër Ukrainës relativizohet ose justifikohet, shpesh përmes pretendimeve se bëhet fjalë për një përgjigje legjitime ndaj politikës perëndimore. Një vend të veçantë zënë mesazhet lidhur me rrezikimin e pretenduar të serbëve në rajon; këto lidhen me një narrativë më të gjerë, në të cilën Rusia shfaqet si mbrojtëse e vlerave tradicionale, konservatore dhe ortodokse.
Sipas një analize nga instituti holandez Clingendael, Rusia përdor politikanë, median, pjesë të Kishës Ortodokse Serbe dhe rrjete të ndryshme informale për të përhapur të njëjtat mesazhe politike në Serbi, Mal të Zi dhe Bosnjë e Hercegovinë.
Veçanërisht shqetësues është fakti se përmbajtje të tilla shtohen gjatë fushatave zgjedhore dhe krizave politike, kur qytetarët janë më të ndjeshëm ndaj manipulimit.
Rasti “Rybar”: Një brez i ri propagande
Vitet e fundit, vëmendja e studiuesve është përqendruar te rrjeti mediatik rus “Rybar”, të cilin ekspertët evropianë të sigurisë nuk e konsiderojnë më si një kanal të zakonshëm propagande.
Sipas një raporti nga kompania spanjolle Alto Intelligence, Rybar është ajo që autorët e quajnë një “manipulues i avancuar dhe i vazhdueshëm”. Qëllimi i tij nuk është thjesht të përhapë elemente të veçanta dezinformimi, por të formësojë, në një afat të gjatë, mënyrën se si audiencat i interpretojnë ngjarjet.
Rybar operon nëpërmjet një rrjeti në Telegram, dhe nëpërmjet kanalit të saj rajonal Balkanar ndjek në mënyrë aktive zhvillimet politike në Bosnjë dhe Hercegovinë. Analizat e Detektor kanë treguar se ky kanal ka përhapur vazhdimisht narrativa rreth përgatitjeve të supozuara për konflikt, presionit ndaj Republikës Srpska dhe kërcënimeve ndaj popullit serb.
Në një intervistë për Detektor.ba, hulumtuesja e Atlantic Initiative, Nejra Veljan, paralajmëron se propaganda bashkëkohore nuk mbështetet domosdoshmërisht te gënjeshtrat.
“Mjafton që faktet reale të nxirren nga konteksti, të lidhen me narrativa më të gjera gjeopolitike dhe më pas të përsëriten përmes kanaleve të ndryshme të komunikimit, derisa një interpretim i caktuar të bëhet dominues.”
Kjo përbën një sfidë të veçantë për Bosnjën dhe Hercegovinën, pasi vendi ende nuk ka as një strategji të zhvilluar për t’iu përgjigjur kërcënimeve hibride dhe as një sistem të koordinuar për monitorimin e ndikimit të informacionit të huaj.
Aktivitet hibrid nën pragun e konfliktit
Një studim evropian mbi aktivitetin hibrid rus tregon se ndikimi rus nuk mbështetet në një instrument të vetëm, por në një kombinim metodash të ndryshme, që përforcojnë njëra-tjetrën. Këto përfshijnë financimin e fshehtë politik dhe mbështetjen për aktorë individualë, operacione të përhapura informative dhe propagandë, si dhe përdorimin e mekanizmave politikë dhe ligjorë vendas për të bllokuar ose ngadalësuar proceset institucionale. Levat ekonomike dhe të energjisë gjithashtu luajnë një rol të rëndësishëm, ashtu si operacionet kibernetike që synojnë mbledhjen e të dhënave ose përhapjen e ndikimit, dhe lidhjet me struktura të ndryshme të sigurisë dhe paraushtarake që mund të shërbejnë si një instrument i presionit politik.
Ajo që kanë të përbashkët të gjitha këto aktivitete është se ato zhvillohen nën pragun e konfliktit të hapur. Qëllimi i tyre nuk është të provokojnë luftë, por të dobësojnë institucionet, besimin te demokracia dhe mbështetjen për integrimin evropian.
Sipas Levan Kakhishvilit, autorit të studimit, Rusia synon të shtojë frikën, cinizmin politik dhe mosbesimin mes qytetarëve, sepse një mjedis i tillë shoqëror e bën më të vështirë zbatimin e reformave dhe përshpejton radikalizimin politik.
Me fjalë të tjera, sa më e ndarë dhe institucionalisht e dobët të jetë Bosnja dhe Hercegovina, aq më efektiv bëhet ndikimi rus.
Dimensioni i sigurisë dhe rrjetet paraushtarake
Një nga aspektet më të ndjeshme të veprimtarisë ruse ka të bëjë me kontaktet me grupe të ndryshme nacionaliste dhe paraushtarake.
Disa raporte ndërkombëtare përmendin organizata si “Ujqërit e Natës”, “Nderi Serb” dhe “Patrulla Popullore”. Qëllimi i tyre nuk është të përbëjnë një kërcënim serioz ushtarak, por të dëshmojnë prani, të ushtrojnë presion politik dhe të forcojnë ndjenjën e lidhjes me Rusinë.
Shqetësim i mëtejshëm u ngrit nga një hetim që zbuloi kampe trajnimi për qytetarë moldavë në Bosnjë dhe Hercegovinë dhe Serbi gjatë vitit 2024. Sipas gjetjeve të mëvonshme nga Parlamenti Evropian, individë të lidhur me rrjetet ruse iu nënshtruan trajnimit për nxitjen e trazirave gjatë zgjedhjeve moldave dhe referendumit për Bashkimin Evropian.
Pjesëmarrësit, siç pretendohet, u mësuan teknika për të çarë kordonët policorë, për të përdorur dronë dhe për të organizuar protesta masive.
Edhe pse Zyra e Prokurorit të Bosnjës dhe Hercegovinës po kryen një hetim, vetë çështja tregon se Ballkani Perëndimor mbetet terren pjellor për aktivitetet e rrjeteve të ndryshme të lidhura me interesat ruse.
Ndikimi ekonomik më i vogël nga sa portretizohet shpesh
Ndryshe nga aktiviteti i saj politik dhe mediatik, ndikimi ekonomik i Rusisë shpesh mbivlerësohet.
Hulumtimi i Malwina Cymanowska tregon se Bashkimi Evropian është padyshim partneri më i rëndësishëm ekonomik i Bosnjës dhe Hercegovinës. Ndërsa më shumë se gjysma e tregtisë së jashtme të vendit zhvillohet me shtetet anëtare të BE-së, pjesa e Rusisë në totalin e importeve është rreth një për qind.
Një nga shembujt më të njohur të pranisë ekonomike ruse është rafineria e Brodit, e cila që nga viti 2007 është në pronësi të kompanisë ruse Neftegazinkor.
Megjithatë, në vend të zhvillimit dhe modernizimit, rafineria grumbulloi humbje dhe borxhe për vite me radhë. Numri i punonjësve u reduktua ndjeshëm dhe, pas një zjarri në vitin 2018, prodhimi praktikisht u ndal plotësisht.
Për këtë arsye, shumë analistë besojnë se Moska i sheh investimet në energji kryesisht si një mjet gjeopolitik, e jo si një projekt serioz ekonomik.
Vlerësime të ngjashme mund të gjenden gjithashtu në raportet e Parlamentit Evropian dhe të Këshillit për Marrëdhënie me Jashtë (CFR), të cilat arrijnë në përfundimin se ndikimi politik i Rusisë e tejkalon shumë rëndësinë e saj reale ekonomike në rajon.
Pse Bosnja dhe Hercegovina është veçanërisht e cenueshme?
Ndikimi rus nuk do të ishte kaq i theksuar pa dobësitë e brendshme të Bosnjës dhe Hercegovinës.
Sipas përfundimeve të studiuesve evropianë, cenueshmëria e Bosnjës dhe Hercegovinës rrjedh nga një kombinim i problemeve strukturore afatgjata. Ndër to spikasin polarizimi i theksuar etnik, institucionet jofunksionale dhe korrupsioni i përhapur, si dhe fragmentimi politik që e vështirëson miratimin dhe zbatimin e vendimeve. Probleme të tjera përfshijnë nivelin e ulët të edukimit mediatik dhe besimin e paktë të qytetarëve te institucionet, ndërsa përparimi i ngadaltë drejt Bashkimit Evropian krijon hapësirë për rritjen e zhgënjimit dhe përhapjen e narrativave politike alternative.
Rusia nuk i krijon këto probleme. Ajo i shfrytëzon ato.
Kjo konfirmohet edhe nga analiza Carnegie, e cila arrin në përfundimin se Moska në fakt përfiton nga limboja e zgjatur politike në të cilën Bosnja dhe Hercegovina është gjendur prej vitesh. Sa më i ngadaltë të jetë procesi i integrimit evropian, aq më shumë hapësirë krijohet për aktorë që ofrojnë narrativa alternative dhe thellojnë zhgënjimin e qytetarëve.
Si t’i përgjigjemi ndikimit keqdashës?
Pothuajse të gjitha hulumtimet përkatëse arrijnë në një përfundim të ngjashëm: përgjigjja ndaj ndikimit rus nuk është as censura, as represioni i sigurisë, por forcimi i institucioneve demokratike.
Parlamenti Evropian konsideron se reagimi duhet të jetë gjithëpërfshirës dhe i përqendruar në forcimin e qëndrueshmërisë së sistemit demokratik. Kjo nënkupton transparencë më të madhe në financimin politik dhe mekanizma më të fuqishëm për të mbrojtur integritetin zgjedhor, si dhe mbështetje të vazhdueshme për mediat e pavarura dhe për zhvillimin e edukimit mediatik të qytetarëve. Për më tepër, theksohet nevoja për të përmirësuar sigurinë kibernetike, për të mbrojtur më mirë infrastrukturën kritike dhe për të krijuar një sistem për monitorimin dhe zbulimin e hershëm të kërcënimeve hibride.
Christian Schmidt thekson gjithashtu se Bashkimi Evropian duhet të ofrojë një perspektivë anëtarësimi më të besueshme, pasi vakumi politik është dëshmuar të jetë një mjedis ideal për veprimtaritë e aktorëve të jashtëm.
Shfrytëzimi i dobësive të shtetit
Sot, ndikimi rus në Bosnjë dhe Hercegovinë nuk është kryesisht ushtarak apo ekonomik. Forca e tij buron nga aftësia për të shfrytëzuar dobësitë ekzistuese të shtetit, për të nxitur mosbesimin midis komuniteteve, për të mbështetur aktorë politikë të prirur drejt bllokimeve dhe për të formësuar perceptimin publik përmes rrjeteve mediatike.
Bosnja dhe Hercegovina nuk përballet me një kërcënim klasik pushtimi apo agresioni të hapur. Ajo përballet me një sfidë shumë më të sofistikuar: erozionin afatgjatë të besimit te institucionet, demokracia dhe e ardhmja evropiane e vendit.
Çështja e ndikimit rus nuk është, në radhë të parë, një çështje e politikës së jashtme. Është, mbi të gjitha, një provë e aftësisë së Bosnjës dhe Hercegovinës për të zhvilluar institucione më elastike, elita politike më të përgjegjshme dhe qytetarë më të informuar. Në këtë luftë, ajo që do të jetë vendimtare nuk është se sa e fortë është Rusia, por sa e gatshme është Bosnja dhe Hercegovina për të hequr dobësitë e veta që e bëjnë të mundur një ndikim të tillë.
