Истражувањата спроведени во последните години покажуваат дека токму информацискиот простор е најважното поле на руското дејствување во Босна и Херцеговина.
Босна и Херцеговина со години е едно од клучните геополитички попришта на кое се прекршуваат интересите на Европската Унија, НАТО-алијансата и Руската Федерација. Иако Москва нема ниту економска моќ, ниту политички капацитет да ѝ понуди на Босна и Херцеговина сериозна алтернатива на европските интеграции, бројни истражувања и анализи покажуваат дека руското влијание останува значајно поради нејзината способност да ги експлоатира постојните политички, институционални и етнички поделби.
За разлика од класичната дипломатија или т.н. „мека моќ“, руската стратегија на Западен Балкан во последните години сѐ повеќе се потпира на хибридно дејствување. Целта не е нужно преземање контрола врз државите од регионот, туку нивно задржување во перманентна состојба на нестабилност, политичка парализа и геополитичка неизвесност.
Токму поради сложената уставна структура, длабоките етнички поделби и бавниот напредок кон Европската унија, Босна и Херцеговина претставува една од најпогодните средини за ваков вид дејствување.
Стратегијата на Москва: Дестабилизација наместо доминација
Според студијата на истражувачката Малвина Цимановска за странското влијание на Западен Балкан, Русија во регионот главно не користи традиционални инструменти на привлечност, како што се економскиот развој, културната размена или институционалната соработка. Наместо тоа, нејзината стратегија се заснова на заплашување, стратешка двосмисленост, ширење недоверба и искористување на локалните кризи.
Сличен заклучок изнесува и Фондацијата Карнеги за меѓународен мир. Во анализата „Between the EU and Moscow: How Russia Exploits Divisions in Bosnia“, Димитар Бечев наведува дека токму институционалната дисфункционалност на Босна и Херцеговина ѝ овозможила на Русија да стане важен фактор во регионалната политика, иако нејзиното реално економско присуство останува ограничено.
Москва не се обидува да изгради функционална алтернатива на европскиот проект, туку ги користи постојните слабости за да ја отежне интеграцијата на земјата во НАТО и во Европската унија.
Во таа смисла, рускиот пристап кон Босна и Херцеговина следи поширок образец на дејствување што е видлив низ целиот Западен Балкан.
Целта не е победа на Русија, туку спречување на успехот на Западот.
Клучен сојузник: Милорад Додик и властите на Република Српска
Најважната политичка потпора на Русија во Босна и Херцеговина со години е раководството на босанскохерцеговинскиот ентитет Република Српска, предводено од Милорад Додик.
Според студијата изработена за Комитетот за надворешни работи на Европскиот парламент, Москва доследно го поддржува Додик во оспорувањето на институцијата на високиот претставник, во противењето на санкциите на Европската унија кон Русија и во постојаните закани со сецесија на Република Српска.
Поранешниот висок претставник на меѓународната заедница во Босна и Херцеговина, Кристијан Шмит, неодамна изјави дека Додик во голема мера ги застапува интересите на Русија на Западен Балкан и дека од почетокот на руската агресија врз Украина имал низа средби со Владимир Путин. Шмит предупредува дека таквите односи не се само прашање на билатерална соработка, туку дел од поширока стратегија за оспорување на западното влијание во Босна и Херцеговина.
Руската поддршка главно не е ни материјална ни воена. Таа се огледа во дипломатската заштита, политичката легитимација и меѓународната промоција на наративот според кој институциите на Босна и Херцеговина се наметнати, а притисоците од Европската унија и од Соединетите Американски Држави се претставуваат како напади врз интересите на босанските Срби.
Таквата реторика особено се засили по почетокот на војната во Украина, кога Кремљ почна многу поагресивно да користи идентитетски и историски наративи во државите што ги смета за дел од својата сфера на политичко влијание.
Извор: Freepik
Дезинформациите како главно оружје
Истражувањата спроведени во последните години покажуваат дека токму информацискиот простор е најважното поле на руското дејствување во Босна и Херцеговина.
Студијата на Европскиот парламент наведува дека руските наративи се шират првенствено преку медиуми од Србија и од Република Српска, како и преку локални портали што пренесуваат содржини од Спутник, РТ и од други проруски извори без јасно означување на потеклото на информациите.
Овие наративи главно се засноваат на неколку пораки што се повторуваат. НАТО се прикажува како фактор што наводно ја загрозува регионалната стабилност, додека Европската унија се претставува како ослабен и неуспешен проект без јасна иднина. Истовремено, руската агресија врз Украина се релативизира или се оправдува, често преку тврдења дека станува збор за легитимен одговор на западната политика. Посебно место заземаат пораките за наводната загрозеност на Србите во регионот, кои се поврзуваат со поширокиот наратив според кој Русија настапува како заштитник на традиционалните, конзервативните и православните вредности.
Според анализата на холандскиот институт Клингендал, Русија користи политичари, медиуми, делови од Српската православна црква и различни неформални мрежи за да ги шири истите политички пораки во Србија, Црна Гора и Босна и Херцеговина.
Особено загрижува фактот што ваквите содржини се засилуваат за време на изборните кампањи и политичките кризи, кога граѓаните се најподложни на манипулација.
Случајот „Рибар“: Нова генерација пропаганда
Во последните години вниманието на истражувачите го привлече руската медиумска мрежа „Рибар“, која европските безбедносни експерти повеќе не ја сметаат за обичен пропаганден канал.
Според извештајот на шпанската компанија Alto Intelligence, Рибар го претставува она што авторите го нарекуваат „напреден траен манипулатор“. Неговата цел не е само пласирање поединечни дезинформации, туку долгорочно обликување на начинот на кој публиката ги толкува настаните.
Рибар дејствува на мрежата Телеграм, а преку регионалниот канал Балканар активно ги следи политичките случувања во Босна и Херцеговина. Анализите на Детектор покажаа дека овој канал повеќепати ширел наративи за наводни подготовки за конфликт, притисоци врз Република Српска и загрозеност на српскиот народ.
Истражувачката Нејра Вељан во разговор за Detektor.ba предупредува дека современата пропаганда не мора нужно да се потпира на лаги.
„Доволно е вистинските факти да се извадат од контекст, да се поврзат со пошироките геополитички наративи и потоа да се повторуваат преку различни комуникациски канали сѐ додека одредено толкување не стане доминантно.“
Ова претставува посебен предизвик за Босна и Херцеговина, бидејќи државата сѐ уште нема развиена стратегија за одговор на хибридните закани, ниту координиран систем за следење на странското информациско влијание.
Хибридно дејствување под прагот на конфликт
Европската студија за руското хибридно дејствување покажува дека руското влијание не се потпира на еден инструмент, туку на комбинација од различни методи што меѓусебно се надополнуваат. Тие вклучуваат прикриено политичко финансирање и поддршка на одделни актери, широко распространети информациски операции и пропаганда, како и користење на локалните политички и правни механизми за блокирање или забавување на институционалните процеси. Важна улога имаат и економските и енергетските лостови, сајбер-операциите насочени кон собирање податоци или ширење влијание, како и врските со различни безбедносни и паравоени структури што можат да служат како инструмент за политички притисок.
Заедничко за сите овие активности е тоа што се одвиваат под прагот на отворен конфликт. Нивната цел не е предизвикување војна, туку слабеење на институциите, на довербата во демократијата и на поддршката за европските интеграции.
Според авторот на студијата, Леван Кахишвили, Русија се стреми да ги засили стравот, политичкиот цинизам и недовербата меѓу граѓаните, бидејќи таквата општествена средина го отежнува спроведувањето реформи и ја забрзува политичката радикализација.
Со други зборови, колку е Босна и Херцеговина поподелена и институционално послаба, толку е руското влијание поефикасно.
Безбедносната димензија и паравоените мрежи
Еден од најчувствителните аспекти на руското дејствување се однесува на контактите со различни националистички и паравоени групи.
Во повеќе меѓународни извештаи се споменуваат организации како што се „Ноќните волци“, „Српска чест“ и „Народна патрола“. Нивната функција не е создавање сериозна воена закана, туку демонстрирање присуство, генерирање политички притисок и зајакнување на чувството на поврзаност со Русија.
Дополнителна загриженост предизвика истражувањето што откри кампови за обука на државјани на Молдавија во Босна и Херцеговина и во Србија во текот на 2024 година. Според подоцнежните наоди на Европскиот парламент, лица поврзани со руски мрежи поминувале обуки за предизвикување немири за време на молдавските избори и на референдумот за Европската унија.
Учесниците наводно учеле техники за пробивање полициски кордони, управување со дронови и организирање масовни протести.
Иако Обвинителството на Босна и Херцеговина води истрага, самиот случај покажува дека Западен Балкан и понатаму е погоден простор за дејствување на различни мрежи поврзани со руските интереси.
Економското влијание е помало отколку што често се претставува
За разлика од политичкото и медиумското дејствување, економското влијание на Русија често се преценува.
Истражувањето на Малвина Цимановска покажува дека Европската унија е убедливо најважниот економски партнер на Босна и Херцеговина. Додека на државите од ЕУ отпаѓа повеќе од половина од надворешната трговија, рускиот удел во вкупниот увоз изнесува околу еден процент.
Еден од најпознатите примери за руското економско присуство е Рафинеријата Брод, која од 2007 година е во сопственост на руската компанија Нефтегазинкор.
Меѓутоа, наместо развој и модернизација, рафинеријата со години трупаше загуби и долгови. Бројот на вработени значително се намали, а по пожарот во 2018 година производството практично запре.
Поради тоа, бројни аналитичари сметаат дека Москва ги гледа енергетските инвестиции пред сѐ како геополитичко средство, а не како сериозен економски проект.
Слични оценки може да се најдат и во извештаите на Европскиот парламент и на Советот за надворешни односи (CFR), каде што се заклучува дека руското политичко влијание е далеку поголемо од реалното економско значење на Русија во регионот.
Зошто Босна и Херцеговина е особено ранлива?
Руското влијание немаше да биде толку изразено без внатрешните слабости на Босна и Херцеговина.
Според заклучоците на европските истражувачи, ранливоста на Босна и Херцеговина произлегува од комбинација на долготрајни структурни проблеми. Меѓу нив се издвојуваат изразената етничка поларизација, нефункционалноста на институциите и раширената корупција, но и политичката фрагментација што го отежнува донесувањето и спроведувањето одлуки. Дополнителен проблем претставуваат слабата медиумска писменост и ниското ниво на доверба на граѓаните во институциите, додека бавниот напредок кон Европската Унија создава простор за раст на фрустрациите и за ширење алтернативни политички наративи.
Русија не ги создава тие проблеми. Таа ги користи.
Тоа го потврдува и анализата на Карнеги, која заклучува дека Москва всушност профитира од продолженото политичко лимбо во кое Босна и Херцеговина се наоѓа со години. Колку е побавен процесот на европска интеграција, толку е поголем просторот за дејствување на актерите што нудат алтернативни наративи и ги продлабочуваат фрустрациите на граѓаните.
Како да се одговори на малигното влијание?
Речиси сите релевантни истражувања доаѓаат до сличен заклучок: одговорот на руското влијание не е ни цензура ни безбедносна репресија, туку зајакнување на демократските институции.
Европскиот парламент смета дека одговорот мора да биде сеопфатен и насочен кон зајакнување на отпорноста на демократскиот систем. Тоа подразбира поголема транспарентност на политичкото финансирање и посилни механизми за заштита на изборниот интегритет, но и континуирана поддршка за независните медиуми и за развојот на медиумската писменост на граѓаните. Покрај тоа, се нагласува потребата од унапредување на сајбер-безбедноста, подобра заштита на критичната инфраструктура и воспоставување систем за следење и рано препознавање на хибридните закани.
Кристијан Шмит, исто така, нагласува дека Европската унија мора да понуди поуверлива перспектива за членство, бидејќи политичкиот вакуум се покажа како идеална средина за дејствување на надворешните актери.
Искористување на слабостите на државата
Руското влијание во Босна и Херцеговина денес не е првенствено ни воено ни економско. Неговата сила произлегува од способноста да ги искористи постојните слабости на државата, да поттикнува недоверба меѓу заедниците, да поддржува политички актери склони кон блокади и преку медиумските мрежи да ја обликува перцепцијата на јавноста.
Босна и Херцеговина не е соочена со класична закана од окупација или отворена агресија. Таа е соочена со многу пософистициран предизвик: долгорочно поткопување на довербата во институциите, демократијата и европската иднина на земјата.
Прашањето за руското влијание не е првенствено надворешнополитичко прашање. Тоа е, пред сѐ, тест за способноста на Босна и Херцеговина да развие поотпорни институции, поодговорни политички елити и поинформирани граѓани. Во таа борба, пресудно нема да биде колку е силна Русија, туку колку е Босна и Херцеговина подготвена да ги отстрани сопствените слабости што го прават тоа влијание возможно.
