Marrëveshja SHBA-Kinë për një kanal raportimi të incidenteve me inteligjencën artificiale është një hap i vogël në drejtimin e duhur, por nuk do të funksionojë derisa të dy vendet të miratojnë rregulla të brendshme që i detyrojnë kompanitë e tyre kryesore të IA-së të raportojnë incidentet e sigurisë dhe aftësitë e rrezikshme.
UASHINGTON – Rezultati më konkret i samitit të muajit të kaluar mes presidentit amerikan Donald Tramp dhe presidentit kinez Si Xinping ishte një marrëveshje e dukshëme për ngritjen e një kanali SHBA-Kinë për raportimin e incidenteve me inteligjencën artificiale (IA). Por edhe nëse ndonjëra nga qeveritë tregohet e gatshme ta përdorë këtë linjë të drejtpërdrejtë ose të fillojë të dërgojë të dhëna përtej Paqësorit, ato duhet së pari të zgjidhin një çështje më urgjente: kompanitë amerikane dhe kineze që zhvillojnë modelet më të përparuara të IA-së aktualisht nuk e japin informacionin që do t’u nevojitej.
Në SHBA, asnjë ligj apo rregullore federale nuk i detyron posaçërisht kompanitë e IA-së t’i raportojnë qeverisë incidentet e sigurisë dhe aftësitë e rrezikshme. Edhe pse disa shtete kanë miratuar ligje për raportimin e incidenteve, legjislacioni federal – si Ligji për raportimin e incidenteve me IA (AI Incident Reporting Act) dhe Ligji FRONTIER – ka ngecur në Kongres. Industria ende në masë të madhe e rregullon veten.
Për më tepër, ndonëse Marrëveshja e Shtëpisë së Bardhë për superinteligjencën (White House Accord on Super Intelligence) premton të identifikojë dhe të zgjidhë problemet e sigurisë, ajo nuk e bën të detyrueshëm njoftimin e rregullatorëve dhe nuk vendos afate për raportim. Organi i veçantë i administratës Tramp, Super Intelligence Force, po zhvillon mekanizma qeveritarë për raportimin e shkeljeve, sulmeve kibernetike dhe incidenteve të tjera me IA. Por ai nuk është rregullator dhe rekomandimet e tij do të duhej të zbatoheshin përmes masave të detyrueshme.
Ka gjithashtu mungesë të madhe fondesh për testimin dhe mbikëqyrjen nga qeveria federale. Sipas Raportit AI Index 2026 të Universitetit Stanford, zhvilluesit amerikanë vitin e kaluar publikuan 59 modele të rëndësishme të IA-së, ndërsa ata britanikë vetëm një. Megjithatë, agjencia kryesore federale amerikane për testimin e IA-së, Qendra për Avancimin e Inovacionit dhe Standardeve për Superinteligjencën (CAISSI) pranë Departamentit të Tregtisë, ka një buxhet vjetor prej vetëm 15 milionë dollarësh, ndërsa Instituti për Sigurinë e IA-së (AISI) i Mbretërisë së Bashkuar ka një buxhet prej gati 90 milionë dollarësh.
Burimi: Envato
Duke qenë se Marrëveshja e Shtëpisë së Bardhë duket se parashikon që laboratorët më të përparuar ta kryejnë vetë pjesën më të madhe të testimit të sigurisë, mbetet të shihet çfarë roli do të kishte qeveria në vërtetimin e këtij testimi dhe nëse ndonjë organ qeveritar do të kishte qasje në fuqi të mjaftueshme llogaritëse për të kryer testimin e vet.
Ndryshe nga SHBA-ja, qeveria e Kinës nuk përballet me bllokime politike dhe tashmë ka ndërtuar një strukturë të rëndësishme rregullatore, ku Administrata e Hapësirës Kibernetike të Kinës (CAC) kohët e fundit ka kërkuar kontrolle të sjelljes, gjurmueshmëri të modeleve, testim sigurie dhe mbrojtje kundër dobësive të sistemeve dhe humbjes së kontrollit. Por ende nuk ka një ekuivalent kinez të CAISSI-t – një organ i specializuar dhe i centralizuar për sigurinë e IA-së me mandat. Qeveria ka autoritet të madh mbi kompanitë teknologjike, por mbikëqyrja është e shpërndarë mes CAC-së, Ministrisë së Industrisë dhe Teknologjisë së Informacionit, Komisionit Kombëtar për Zhvillim dhe Reforma (NDRC), Ministrisë së Shkencës dhe Teknologjisë dhe agjencive të tjera.
Vlerësimi i rrezikut të modeleve më të përparuara të IA-së kërkon ekspertizë teknike dhe koordinim mes të gjitha departamenteve përkatëse të qeverisë kineze, përfshirë shërbimet e sigurisë. Por disa agjencive qeveritare kineze u mungon kapaciteti i mjaftueshëm teknik, ndërsa shumë nga njerëzit me ekspertizën më të thellë teknike punojnë në institute private kërkimore pa autoritet për të kërkuar qasje në modelet më të përparuara të një kompanie, e lëre më për të inspektuar regjistrat e saj të brendshëm ose për ta detyruar të bëjë ndryshime.
Për momentin, qeveria ka dërguar zyrtarë nga CAC-ja dhe NDRC-ja në laboratorët kinezë për të diskutuar kufizimin e mundshëm të publikimit të modeleve më të përparuara. Por autoritetet përfundimisht do të duhet të bëjnë të detyrueshme ekipet e brendshme për testimin e sigurisë, qasjen në fuqi të mjaftueshme llogaritëse dhe testimin para publikimit të modeleve më të përparuara.
Me dialogun e ardhshëm kino-amerikan për sigurinë e IA-së të planifikuar për nëntor, SHBA-ja dhe Kina duhet të përqendrohen në atë që do ta bënte më të mundshëm funksionimin e kanalit të raportimit të incidenteve. Nga ana e saj, qeveria amerikane ka nevojë për një politikë transparente dhe të detyrueshme për testimin e modeleve më të përparuara. Shtëpia e Bardhë ose duhet ta bëjë publike kornizën e saj aktuale dhe ta bëjë atë detyruese, ose duhet të punojë me Kongresin për miratimin e legjislacionit si Ligji dypartiak FRONTIER. Qeveria federale duhet gjithashtu të vendosë rregulla për auditimet e jashtme të kompanive të IA-së, duke u dhënë audituesve mandat të qartë, detyrime raportimi dhe pavarësi reale (me auditues të përzgjedhur dhe të paguar nga një organ i industrisë ose një agjenci qeveritare).
Në të njëjtën kohë, administrata Tramp duhet të jetë më proaktive në monitorimin e respektimit të rregullave nga kompanitë. Ajo duhet ta përdorë Super Intelligence Force për të rishikuar procesin aktual, me mangësi, të publikimit të modeleve më të përparuara, të shqyrtojë çfarë të bëjë me modelet me pesha të hapura (open-weight) gjithnjë e më të afta dhe të fillojë të lëvizë drejt një mekanizmi reagimi ndaj incidenteve që ka fuqi reale.
Nga ana kineze, që kanali i raportimit të bëhet funksional, do të duhej të mbyllej hendeku mes autoritetit dhe ekspertizës. CAC-ja mund të përcaktonte pritshmëritë e sigurisë dhe mënyrën e raportimit; organet teknike mund të zhvillonin dhe vërtetonin vlerësimet; NDRC-ja dhe agjencitë e tjera industriale mund të peshonin efektet mbi investimet dhe përhapjen e teknologjisë; ndërsa Ministria e Tregtisë do të mbetej e rëndësishme për rregullat e transferimit të teknologjisë dhe të eksportit. Duke qenë se SHBA-ja po e autorizon Super Intelligence Force të kryejë një rishikim të plotë të rolit të qeverisë amerikane, Kina duhet të mendojë për diçka të ngjashme.
Kina gjithashtu duhet të adresojë mungesën e kapacitetit për vlerësim dhe të qasjes në fuqi të mjaftueshme llogaritëse te kompanitë, vlerësuesit dhe organet qeveritare. Përparimi i shpejtë i modeleve kineze me pesha të hapura e bën këtë veçanërisht të rëndësishme, sepse pasi peshat e modelit publikohen, zhvilluesit kanë shumë më pak pasqyrë se si po përdoren apo keqpërdoren sistemet e tyre.
Korniza e re Z.ai-Concordia është një model i mundshëm. Ajo i ndan modelet në tri kategori: modele në zonën e gjelbër, që janë të sigurta për publikim të plotë; modele në zonën e verdhë, që kërkojnë publikim të shkallëzuar, qasje të strukturuar për studiues të verifikuar ose hostim vetëm përmes API-së derisa të vlerësohen peshat; dhe publikime në zonën e kuqe, që pezullohen deri në përfundimin e rishikimit.
Siguria e IA-së është një sfidë globale. Përballimi i saj varet nga bashkëpunimi i ngushtë dhe në rritje mes dy fuqive kryesore të IA-së, ndërsa një kanal raportimi për incidentet me IA është vetëm një hap i vogël në drejtimin e duhur. Qeverive të SHBA-së dhe Kinës do t’u duhet shumë kohë për të arritur marrëveshje detyruese dhe të verifikueshme. Ato nuk mund të lejojnë të pengohen nga mosmiratimi i reformave të brendshme.
Të drejtat e autorit: Project Syndicate, 2026. www.project-syndicate.org
Blogu akademik ResPublica i Institutit të Studimeve të Komunikimit bashkëpunon me Project Syndicate, platformën globale në internet që publikon analiza nga mendimtarët dhe novatorët kryesorë të botës në fushën e ekonomisë, politikës, shëndetësisë, teknologjisë dhe kulturës. ResPublica përzgjedh tekste nga platforma e tyre dhe i ripublikon.
Shënim: Ky tekst është përkthyer nga anglishtja me ndihmën e inteligjencës artificiale.
