Договорот меѓу САД и Кина за канал за пријавување инциденти со вештачката интелигенција е мал чекор во вистинската насока, но нема да функционира сè додека двете земји не воведат домашни правила што ќе ги обврзат нивните водечки компании да ги пријавуваат безбедносните инциденти и опасните способности на своите модели.
ВАШИНГТОН – Најконкретниот исход од самитот минатиот месец меѓу американскиот претседател Доналд Трамп и кинескиот претседател Си Ѓинпинг беше очигледниот договор за воспоставување канал меѓу САД и Кина за пријавување инциденти со вештачката интелигенција (ВИ). Но, дури и ако некоја од двете влади покаже подготвеност да ја користи оваа директна линија или да почне да испраќа податоци преку Пацификот, прво мора да се реши едно поитно прашање: американските и кинеските компании што развиваат најнапредни ВИ-модели во моментов не ги обезбедуваат информациите што би им биле потребни.
Во САД ниеден федерален закон или пропис не ги обврзува ВИ-компаниите да ѝ ги пријавуваат на владата безбедносните инциденти и опасните способности. Иако некои сојузни држави донесоа закони за пријавување инциденти, федералното законодавство – како Законот за пријавување инциденти со ВИ (AI Incident Reporting Act) и Законот FRONTIER – запре во Конгресот. Индустријата сè уште во голема мера сама се регулира.
Освен тоа, иако Договорот на Белата куќа за суперинтелигенција (White House Accord on Super Intelligence) ветува дека ќе ги идентификува и ќе ги отстранува безбедносните проблеми, тој не налага известување на регулаторите ниту поставува рокови за пријавување. Посебното тело на администрацијата на Трамп, Super Intelligence Force, развива владини механизми за пријавување пробиви, хакерски напади и други инциденти со ВИ. Но, тоа не е регулатор и неговите препораки би требало да се спроведат преку мерки што можат да се наметнат.
Постои и сериозен недостиг на средства за тестирање и надзор од страна на федералната влада. Според Извештајот AI Index за 2026 година на Универзитетот Стенфорд, американските развивачи минатата година објавиле 59 значајни ВИ-модели, а британските само еден. Сепак, главната американска федерална агенција за тестирање на ВИ, Центарот за унапредување на иновациите и стандардите за суперинтелигенција (CAISSI) при Министерството за трговија, има годишен буџет од само 15 милиони долари, додека Институтот за безбедност на ВИ (AISI) на Обединетото Кралство има буџет од речиси 90 милиони долари.
Извор: Envato
Со оглед на тоа што Договорот на Белата куќа, се чини, предвидува најнапредните лаборатории самите да го вршат најголемиот дел од безбедносното тестирање, останува да се види каква улога би имала владата во потврдувањето на таквото тестирање и дали некое владино тело би имало пристап до доволно пресметковна моќ за да спроведува сопствено тестирање.
За разлика од САД, кинеската влада не се соочува со политички блокади и веќе изгради значајна регулаторна структура, при што Администрацијата за сајбер-простор на Кина (CAC) неодамна повика на контроли на однесувањето, следливост на моделите, безбедносно тестирање и заштита од ранливости на системите и губење контрола. Но, сè уште нема кинески еквивалент на CAISSI – специјализирано, централизирано тело за безбедност на ВИ со јасен мандат. Владата има големи овластувања над технолошките компании, но надзорот е распарчен меѓу CAC, Министерството за индустрија и информатичка технологија, Националната комисија за развој и реформи (NDRC), Министерството за наука и технологија и други агенции.
Проценувањето на ризикот од најнапредните ВИ-модели бара техничка експертиза и координација меѓу сите релевантни кинески владини сектори, вклучително и безбедносните служби. Но, на некои кинески владини агенции им недостига доволен технички капацитет, а голем дел од луѓето со најдлабока техничка експертиза работат во приватни истражувачки институти без овластување да бараат пристап до најнапредните модели на некоја компанија, а камоли да ги прегледуваат нејзините внатрешни записи или да ја принудат да направи промени.
Засега владата испрати службеници од CAC и NDRC во кинеските лаборатории за да разговараат за можно ограничување на објавувањето на најнапредните модели. Но, властите на крајот ќе мора да воведат задолжителни внатрешни тимови за безбедносно тестирање, пристап до доволно пресметковна моќ и тестирање на најнапредните модели пред нивното објавување.
Бидејќи следниот кинеско-американски дијалог за безбедноста на ВИ е закажан за ноември, САД и Кина треба да се фокусираат на тоа што би ја зголемило веројатноста каналот за пријавување инциденти да функционира. Од своја страна, американската влада има потреба од транспарентна и задолжителна политика за тестирање на најнапредните модели. Белата куќа треба или да ја објави својата сегашна рамка и да ја направи обврзувачка, или да соработува со Конгресот за донесување закон како двопартискиот Закон FRONTIER. Федералната влада треба да постави и правила за надворешни ревизии на ВИ-компаниите, со јасен мандат за ревизорите, обврски за известување и вистинска независност (ревизорите да ги избира и плаќа индустриско тело или владина агенција).
Во исто време, администрацијата на Трамп треба да биде попроактивна во следењето дали компаниите ги почитуваат правилата. Таа треба да го искористи Super Intelligence Force за да го преиспита сегашниот, манлив процес на објавување на најнапредните модели, да размисли што да прави со сè поспособните модели со отворени тежини (open-weight) и да почне да се движи кон механизам за одговор на инциденти што ќе има вистинска моќ.
На кинеска страна, за каналот за пријавување да профункционира, би требало да се затвори јазот меѓу овластувањата и експертизата. CAC би можела да ги дефинира безбедносните очекувања и начинот на пријавување; техничките тела би можеле да развиваат и да потврдуваат евалуации; NDRC и другите индустриски агенции би можеле да ги проценуваат ефектите врз инвестициите и ширењето на технологијата; а Министерството за трговија би останало релевантно за правилата за трансфер на технологија и извоз. Со оглед на тоа што САД го овластуваат Super Intelligence Force да изврши темелен преглед на улогата на американската влада, Кина треба да размисли за нешто слично.
Кина треба да го реши и недостигот на капацитет за евалуација и на пристап до доволно пресметковна моќ кај компаниите, евалуаторите и владините тела. Брзиот напредок на кинеските модели со отворени тежини го прави ова особено важно, бидејќи откако тежините на моделот ќе бидат објавени, развивачите имаат многу помал увид во тоа како нивните системи се користат или злоупотребуваат.
Новата рамка Z.ai-Concordia е потенцијален образец. Таа ги дели моделите во три категории: модели во зелената зона, кои се безбедни за целосно објавување; модели во жолтата зона, кои бараат постепено објавување, структуриран пристап за проверени истражувачи или хостирање само преку API додека се евалуираат тежините; и објавувања во црвената зона, кои се суспендираат до завршување на прегледот.
Безбедноста на ВИ е глобален предизвик. Справувањето со него зависи од блиска и сè поголема соработка меѓу двете водечки сили во областа на ВИ, а каналот за пријавување инциденти со ВИ е само мал чекор во вистинската насока. На владите на САД и Кина ќе им треба долго време за да постигнат обврзувачки договори што може да се проверат. Не смеат да дозволат да бидат сопрени поради неспроведување домашни реформи.
Авторски права: Проект Синдикејт, 2026. www.project-syndicate.org
Академскиот блог ResPublica на Институтот за комуникациски студии соработува со Project Syndicate, глобалната веб-платформа која објавува анализи од водечки светски мислители и иноватори од областа на економијата, политиката, здравството, технологијата и културата. ResPublica избира текстови од нивната платформа и ги реобјавува на македонски јазик.
Напомена: Овој текст е преведен од англиски јазик со помош на вештачка интелигенција.
