Nga RT dhe Sputnik te Xinhua dhe redaksitë vendore, narrativat e huaja po bëhen gjithnjë e më shumë pjesë e realitetit mediatik të brendshëm në Bosnje dhe Hercegovinë.
Në fund të vitit 2023, gjatë një konference për media të mbajtur në Moskë, gazetarja Darinka Petroviç, duke i bërë një pyetje presidentit rus, theksoi se brenda entitetit Republika Srpska në Bosnje dhe Hercegovinë, nuk ka media ruse. Në përgjigje, Vladimir Putin shprehu keqardhje, duke thënë se ishte “dëm që nuk ka media ruse në këto rajone” dhe sugjeroi që “duhet të mendojmë” për mundësinë që “Russia Today (RT)” të fillojë të transmetojë programin e saj në atë rajon.
Deklarata e Putinit se ai duhet “të mendojë për këtë” shpejt u shndërrua në një njoftim nga ky televizion shtetëror rus, i cili prodhon përmbajtje që promovon narrativa të krijuara në Kremlin, se do të hapte një kanal në gjuhën serbe për të gjithë territorin e Bosnjës dhe Hercegovinës. Edhe pse kanali nuk është (ende) i hapur, mediat atje raportojnë se media, de facto, ka një korrespondent në Banja Llukë, qytetin ku ndodhen institucionet më të rëndësishme të entitetit RS në Bosnjë dhe Hercegovinë.
RT është ndaluar në Ukrainë që nga viti 2014, kurse Bashkimi Evropian, pas fillimit të pushtimit të plotë rus në vitin 2022, pezulloi transmetimet e disa mediave shtetërore ruse, përfshirë RT dhe Sputnik, për shkak, ndër të tjera, të “manipulimit sistematik të informacionit nga Kremlini dhe përhapjes së dezinformimit të përdorur si një mjet operativ për të sulmuar Ukrainën”.
Mediat ruse në anën e Dodikut
Në Bosnjë dhe Hercegovinë, ndalime të tilla nuk ekzistojnë. Ndryshe nga BE-ja, Bosnja dhe Hercegovina nuk ka një politikë të unifikuar ndaj mediave shtetërore ruse, dhe përmbajtja propagandistike ruse ka “hyrë” në hapësirën mediatike të Bosnjës për vite me radhë. Në vitin 2022, RT Balkan në serbisht filloi të operojë nga Beogradi. Kjo përmbajtje është gjithashtu e disponueshme në Bosnjë dhe Hercegovinë.
Analiza nga revista “Transitions” tregoi se RT Balkan publikon lajme për Bosnjën dhe Hercegovinën pothuajse çdo ditë, shumë shpesh të përqendruara në aktivitetet e Milorad Dodik pro-rus, një aktor kyç politik në entitetin boshnjak të RS, kryesisht me një ton pozitiv – nga kritikat e ndaj Përfaqësueses së Lartë të BE-së dhe Gjykatës Kushtetuese të Bosnjës dhe Hercegovinës, deri te mohimi i tij i gjenocidit të Srebrenicës, sulmet ndaj SHBA-së dhe BE-së, dhe madje edhe mbështetja e tij për Rusinë në luftën kundër Ukrainës. Një model i ngjashëm favorizimi të Dodikut dhe përcjelljes së narrativës së partisë së tij dyshohet se po ndiqet nga një tjetër media ruse me seli në Beograd – Sputnik Srbija.
Gazetari gjerman Thomas Brey, specialist për Evropën Juglindore, argumenton në analizën e tij të studimit të rastit se situata në Ballkan është e ndryshme nga ajo në Perëndim, pasi narrativat ruse rrënjosen më lehtë atje, duke pasur parasysh faktin se elitat politike serbe në Serbi dhe Bosnjë e Hercegovinë tradicionalisht mbajnë lidhje të ngushta me Moskën dhe kontrollojnë kryesisht peizazhin mediatik. Kjo përkeqësohet nga mungesa kronike e financimit të medias së shkruar dhe elektronike, gjë që e bën përmbajtjen falas ruse edhe më tërheqëse.
Se trendi është i pandryshuar tregohet edhe nga analiza e raporteve të mediave ruse gjatë fushatës për zgjedhjet e parakohshme për presidentin e entitetit boshnjak RS, të thirrura pasi Gjykata e Bosnjës dhe Hercegovinës i ndaloi Dodikut aktivitetin politik për gjashtë vjet. Portali Raskrinkavanje deklaron se RT Balkan dhe Sputnik Srbija “i vunë të gjitha kartat te kandidati i SNSD-së, duke përsëritur të njëjtat pretendime mbi të cilat Milorad Dodik ndërtoi narrativën e tij zgjedhore”.
Si propaganda ruse shndërrohet në “lajme të brendshme”
Narrativat ruse nuk mbeten vetëm në median ruse. Ndërsa mediat ruse padyshim mbështesin elitën sunduese në entitetin boshnjak të RS-së, nga ana tjetër, mediat vendase, nën ndikimin e fortë politik të SNSD-së së Dodikut, transmetojnë përmbajtje nga mediat ruse, duke e paraqitur atë si informacion të besueshëm dhe të saktë, jo si propagandë.
RTRS, një shërbim publik që duhet të jetë në shërbim të të gjithë qytetarëve, shpesh vepron si një kanal kyç vendas për riprodhimin dhe legjitimimin e narrativave nga Moska.
Kështu, RTRS shpesh merr lajme nga media shtetërore ruse rreth luftës në Ukrainë dhe marrëdhënieve të Moskës me BE-në dhe SHBA-në dhe i transmeton ato në formë pothuajse origjinale. Kjo përmbajtje dominohet veçanërisht nga raportet rreth Vladimir Putinit dhe lëvizjeve ruse, ndërsa praktikisht nuk ka komente kritike mbi to.
Lajme si ky për Putinin që thotë se “ne nuk po kërcënojmë askënd, por duhet të jemi të gatshëm të kundërshtojmë çdo veprim agresiv” publikohen rregullisht, dhe narrativat ruse janë bërë një pjesë integrale e politikës editoriale të RTRS-së.
Sipas një reportazhi 10-minutësh të publikuar së fundmi, “dëshira e Brukselit zyrtar për ta vënë Bashkimin Evropian me çdo kusht në fokus të konfliktit ruso-ukrainas po destabilizon gjithnjë e më shumë ekonominë e tij dhe po dobëson standardin e popullsisë së tij çdo ditë”.
Situata është e ngjashme me mediat e tjera të lidhura – nga Alternativnа televizijа, përmes Glas Srpske, deri te agjencia e lajmeve SRNA.
Bashkëpunimi midis mediave kineze dhe atyre vendase
Ndikimi i medias kineze ndjek një qasje të ndryshme. Ajo nuk përdor retorikë politike agresive, por përkundrazi punon për ta paraqitur në mënyrë delikate Kinën si një partner ekonomik të preferuar, si në nivel lokal në Bosnjë dhe Hercegovinë ashtu edhe më gjerë në rajon.
Kohët e fundit, Pekini ka investuar ndjeshëm në forcimin e mediave kryesore shtetërore për t’i bërë ato të duken profesionale dhe konkurruese në nivel global, dhe në vitin 2018 i centralizoi ato më tej përmes China Media Group.
Sa i përket Ballkanit Perëndimor dhe Bosnjës dhe Hercegovinës, CGTN dhe CCTV kineze janë të pranishme si pjesë e ofertës së operatorëve kabllovikë rajonalë, ndërsa përmbajtja e agjencisë kineze Xinhua publikohet rregullisht në mediat lokale, gjë që është gjithashtu rezultat i marrëveshjeve të bashkëpunimit të nënshkruara me agjencitë e Bosnjës dhe Hercegovinës Patria, FENA, SRNA.
Shërbimi shtetëror i transmetimit publik BHRT me shumë kënaqësi po bashkëpunon me mediat kineze, kështu, për shembull, disa vjet më parë, 52 episode të serialit “Ai Pekini i Bukur” u transmetuan në programin e këtij stacioni televiziv, në bashkëpunim me Beijing TV dhe Shoqatën “Miqësia Boshnjako-Kineze”.
Kjo rezulton në lajme kryesisht pozitive për Kinën në shumicën e mediave kryesore në Bosnjë dhe Hercegovinë, në të dyja entitetet. Kjo nuk përfshin median investigative, e cila ka shkruar gjerësisht për marrëveshjet e dyshimta kineze në Bosnjë dhe Hercegovinë në vitet e fundit.
Skena mediatike e dobësuar
Vitin e fundit, skena mediatike në Bosnjë dhe Hercegovinë është dobësuar ndjeshëm. Pas tërheqjes së USAID-it, disa redaksi të pavarura u përballën me probleme serioze financiare, duke rezultuar në shkurtimet e gazetarëve, Al Jazeera Balkans dhe Zëri i Amerikës u mbyllën, kurse e ardhmja e Radios Evropa e Lirë është e pasigurt.
Sipas disa vlerësimeve, kjo hap hapësirë për zgjerimin e ndikimit rus dhe kinez. Dhe çfarë do të thotë kjo në kontekstin e Bosnjës dhe Hercegovinës dhe rajonit u përmblodh në një intervistë me gazetarin gjerman Thomas Brey:
“Propaganda ruse po shfrytëzon situatën e paqëndrueshme politike në të gjithë rajonin. Fuqia e butë e Kremlinit është përqendruar rreth zyrave editoriale të Sputnik dhe RT në Beograd. Prej andej, narrativat ruse përhapen në gjuhët e kombeve individuale. Qëllimi është të provohet superioriteti i supozuar i sistemeve autokratike ruse dhe kineze mbi demokracinë parlamentare. Rusia dhe Kina po ndërtojnë aktualisht një rend të ri botëror në të cilin Evropa nuk ka më një rol. Rusia e paraqet veten si mbrojtëse të familjes së krishterë nga shoqëritë femërore dhe libertariane LGBTQ të Perëndimit. Sipas kësaj propagande, vetëm sistemet ekonomike të Rusisë dhe Kinës kanë një të ardhme, ndërsa kapitalizmi perëndimor është në prag të kolapsit. Narrativa të tilla gjejnë terren pjellor, veçanërisht midis popullatave me arsim më pak formal dhe atyre që jetojnë në zona provinciale të privuara nga kontakti me të huajt “.
