Iniciativa “Brez dhe Rrugë” është një strategji globale afatgjatë e Republikës Popullore të Kinës, me anë të së cilës Pekini, nëpërmjet investimeve dhe kredive, kërkon të lidhë Kinën me pjesën tjetër të botës dhe të forcojë ndikimin e saj ekonomik dhe politik.
Ky ndikim ka qenë gjithnjë e më i dukshëm në Bosnjë dhe Hercegovinë vitet e fundit. Bosnja dhe Hercegovina u bë zyrtarisht pjesë e atij projekti në vitin 2017, kur në Pekin u nënshkrua një Memorandum Bashkëpunimi në kuadër të Iniciativës “Brez dhe Rrugë”, kurse dokumenti u nënshkrua në emër të vendit nga ministri i atëhershëm i tregtisë së jashtme dhe marrëdhënieve ekonomike, Mirko Sharoviç.
Në atë kohë u njoftua se Kina kishte “vënë në dispozicion” më shumë se 100 miliardë euro për projekte të ndryshme, megjithëse nuk u bë kurrë e qartë se sa nga kjo shumë ishte destinuar në të vërtetë për Bosnjën dhe Hercegovinën, as sa do të vinte si investime të huaja direkte dhe sa si kredi. Kjo paqartësi, rezulton të jetë shumë e rëndësishme.
Kredi pa pyetje “të panevojshme”
Kanë kaluar më shumë se tetë vjet që nga nënshkrimi i atij memorandumi, dhe koha që kemi kaluar ka treguar se investimet kineze dhe, në një masë më të madhe, kreditë kineze, nuk kanë vetëm një karakter ekonomik, por i shërbejnë pozicionimit të përgjithshëm të kësaj fuqie në rajon. Analizat kanë treguar se mungesa e transparencës së projekteve kineze në Bosnjës dhe Hercegovinës inkurajon korrupsionin tashmë të përhapur në vend.
Ndikimi kinez po i distancon vendet e Ballkanit Perëndimor, përfshirë Bosnjën dhe Hercegovinën, nga Bashkimi Evropian. Arsyeja për këtë, raporton euractiv.hr, është se ndikimi i fortë kinez nuk është në përputhje me acquis të BE-së në një numër fushash, veçanërisht në segmentin e sundimit të ligjit, lirisë së lëvizjes së mallrave, prokurimit publik, të drejtave tregtare dhe lirisë së medias.
Megjithatë, ndryshe nga Rusia, Kina nuk zhvillon fushata të hapura dhe të zhurmshme dezinformimi në Bosnjë dhe Hercegovinë. Rishikimi i CEPA-s mbi ndikimin kinez në Bosnjë dhe Hercegovinë tregon se Kina ka ndërtuar një prezencë të dallueshme – kryesisht ekonomike, por edhe politike dhe kulturore – veçanërisht në entitetin e Bosnjës dhe Hercegovinës, Republika Srpska, dhe Kina ende nuk po e përdor këtë prani për presione të qarta politike.
Nëse fushatat nuk janë të hapura, kjo nuk do të thotë se ato nuk ekzistojnë. Narrativa sipas së cilës kompanitë dhe financuesit kinezë, si rregull nën kontrollin e Partisë Komuniste Kineze, janë të gatshëm të financojnë projekte në vend, por pa kërkesa për “ndërhyrje në punët e brendshme” dhe reformat e dhimbshme për të cilat këmbëngul BE-ja, e bën Perëndimin më pak të nevojshëm dhe më të urryer midis elitave politike dhe një pjese të publikut.
Ekonomia është kanali kryesor i mesazhit: “BE do të thotë kushtëzim dhe reforma, Pekini do të thotë para pa pyetje”. Ky imazh shitet përmes politikanëve vendas dhe medias si një zgjedhje racionale, madje “sovrane” për Bosnjën dhe Hercegovinën.
Kjo narrativë nuk mbetet vetëm në nivelin e raporteve. Milorad Dodik, ish-president i entitetit Republika Srpska të Bosnjës dhe Hercegovinës dhe president i SNSD-së në pushtet, e ka përshkruar vazhdimisht Kinën si një partner më të dëshirueshëm se Perëndimi. Në vitin 2021, ai tha se Kina ka provuar të jetë një “partner i rëndësishëm” që “nuk ka kërkesa dhe kushte politike”, gjë që, siç tha ai, është “mënyra më e mirë” e bashkëpunimit.
Disa vjet më vonë, ai shkoi një hap më tej, duke vlerësuar se Kina po “bëhet partneri më i rëndësishëm financiar dhe investues për entitetin RS të Bosnjës dhe Hercegovinës”, dhe se Kina përfaqëson “antitezën e plotë të Perëndimit, ku çdo lloj bisede, ndihme, mbështetjeje vjen me kushtëzime politike”. Dodik theksoi, “nuk mund ta shihni këtë nga pala kineze”.
Edhe disa politikanë nga Federata e Bosnjës dhe Hercegovinës bënë deklarata të ngjashme. Haris Zahiragiç (SDA), përfaqësues në Asamblenë e Kantonit të Sarajevës dhe delegat në Dhomën e Popujve të Parlamentit të Federatës së Bosnjës dhe Hercegovinës, i indinjuar me bashkësinë ndërkombëtare e cila, siç pretendon ai, po punon në mënyrë aktive për të shkatërruar vullnetin e popullit boshnjak për të votuar, deklaroi:
“Nëse bashkësia ndërkombëtare vazhdon ta trajtojë vullnetin politik të popullit boshnjak në këtë mënyrë, unë personalisht do të bëj çmos që populli boshnjak në botë të fillojë të kërkojë miq të rinj.”
Kur u pyet se cilët ishin miqtë, Zahiragiç u përgjigj: “Të ndryshëm, si kinezë ashtu edhe rusë…”
Kur bëhet fjalë për zyrtarët e Bosnjës dhe Hercegovinës, në mars të vitit 2025, në një takim me ambasadorin kinez Li Fan, Ministri i Punëve të Jashtme i Bosnjës dhe Hercegovinës, Elmedin Konakoviç, theksoi se përmirësimi i marrëdhënieve politike dhe të tjera me Kinën është “një angazhim i rëndësishëm për Bosnjën dhe Hercegovinën”.
Kapitali gërryes
Në analizat e pranisë kineze, fraza “kapital gërryes”. përdoret gjithnjë e më shumë. Po flasim për para që hyjnë në sisteme me sundim të dobët të ligjit dhe, në vend që t’i forcojnë ato, i gërryejnë më tej institucionet. Sot, Kina është ndër kreditorët më të mëdhenj në botë të vendeve me të ardhura të ulëta dhe të mesme, dhe disa vende e kanë gjetur veten në skllavëri de facto të borxhit për shkak të marrëveshjeve të tilla.
Sa i përket Bosnjës dhe Hercegovinës, gjurmët më të dukshme të pranisë kineze janë projektet e infrastrukturës dhe energjisë, kurse karakteristikat e tyre kryesore janë kreditë e dyshimta, mungesa e transparencës dhe dyshimet për korrupsion – nga Hidrocentrali Dabar, përmes ndërtimit të spitalit në Doboj dhe autostradave, deri te projekti i dështuar i ndërtimit të Bllokut 7 të Termocentralit të Tuzlës.
Se Kina nuk është politikisht neutrale në të njëjtën kohë, tregohet edhe nga fakti se, për shembull, ishte një nga vetëm 19 vendet që votuan kundër Rezolutës së miratuar për gjenocidin e Srebrenicës në Asamblenë e Përgjithshme të OKB-së, si dhe nga fakti se, së bashku me Rusinë, ajo shtyu një rezolutë në Këshillin e Sigurimit të OKB-së që do t’i hiqte kompetencat e Bonit përfaqësuesit të lartë për Bosnjë dhe Hercegovinën. Propozimi u refuzua përfundimisht.
Megjithatë, aspekte të tilla negative vështirë se ekzistojnë në diskursin politik të brendshëm, në të dyja entitetet. Kina i ofrohet publikut si një partner ekonomik, pothuajse i mirë, në kontrast me Rusinë, e cila është e lidhur me konflikte të hapura politike.
Burimi: envato
Institutet e Konfucit
Përveç kredive dhe projekteve të infrastrukturës, prania e Kinës në Bosnjë dhe Hercegovinë po ndërtohet edhe përmes kanaleve arsimore dhe kulturore. Institutet Konfuci operojnë në universitetet në Sarajevë dhe Banjallukë, duke ofruar kurse falas të gjuhës mandarine, duke organizuar konkurse, leksione mbi kulturën kineze, etj.
Analiza të tilla si studimi i CEPA-s mbi ndikimin kinez në Bosnjë dhe Hercegovinë nxjerrin në pah se Instituti Konfuci në Banjallukë është veçanërisht aktiv, duke normalizuar praninë e Kinës si diçka të përditshme dhe të dëshirueshme, dhe jo domosdoshmërisht një çështje gjeopolitike.
Përmes programeve të tilla, Kina ndërton rrjete afatgjata simpatish dhe kontaktesh midis elitës akademike, kulturore dhe politike, me debat minimal publik rreth asaj se çfarë do të thotë një “diplomaci kulturore” e tillë për orientimin strategjik të vendit.
Pavarësisht paralajmërimeve nga BE-ja dhe paralajmërimeve nga analistë të shumtë, Bosnja dhe Hercegovina vazhdon të thellojë në heshtje marrëdhëniet me Kinën. Në shtator të vitit 2025, drejtori i Agjencisë për Promovimin e Investimeve të Huaja, Marko Kubatlija, nënshkroi një Memorandum Mirëkuptimi me partnerët kinezë në Shangai, i cili u prezantua si një “kapitull i ri i bashkëpunimit me Republikën Popullore të Kinës” dhe një mundësi për investime të reja në Bosnjë dhe Hercegovinë.
E gjithë kjo sugjeron që kanalet ekonomike dhe kulturore të pranisë së Kinës në Bosnjë dhe Hercegovinë po e riformësojnë në heshtje narrativën politike të brendshme rreth zhvillimit, partneriteteve dhe “alternativave” të supozuara ndaj BE-së – pa shumë bujë, por me pasoja të mundshme afatgjata.
