Fenomeni i ndërhyrjes së huaj dhe manipulimit të informacionit (NHMI) nuk është më një kërcënim abstrakt që del nga dokumentet strategjike të BE-së, por një instrument shumë konkret i një pushteti që është testuar dhe rafinuar për vite me radhë në periferi të rendit evropian juridik dhe mediatik, duke përfshirë Ballkanin Perëndimor dhe Bosnjë-Hercegovinën.
Raportet e fundit nga Shërbimi Evropian i Veprimit të Jashtëm (EEAS) e përshkruajnë NHMI-në si një “kërcënim kritik dhe në zhvillim për proceset demokratike në mbarë botën”, i cili është i lidhur pazgjidhshmërisht me sulmet kibernetike, kërcënimet hibride dhe narrativat më të gjera të konflikteve gjeopolitike. Praktikisht, kjo do të thotë që zgjedhjet, referendumet, protestat, madje edhe debatet për politikat publike nuk zhvillohen më vetëm në parlamente dhe qendra votimi, por edhe në rrjete të portaleve të fshehura, llogarive bot dhe fushatave të koordinuara të mediave sociale.
Në këto raporte, Rusia identifikohet në mënyrë të qartë si aktori kryesor në operacionet e NHMI-së që synojnë BE-në dhe fqinjët e saj. EEAS hartëzon infrastrukturën e këtyre operacioneve dhe tregon se është një rrjet i sofistikuar me qindra fushata, mijëra llogari dhe të paktën 25 platforma të ndryshme të përdorura për të përhapur dezinformimin, për të gërryer besimin dhe për të minuar institucionet demokratike. Edhe pse dokumentet nuk i përmendin të gjitha vendet individualisht, është e qartë se Ballkani Perëndimor i përket “laboratorit” për testimin e narrativave që më vonë riciklohen në hapësirën më të gjerë evropiane: nga historitë rreth “Perëndimit dekadent” dhe “BE-së së dështuar”, te narrativat rreth “sferës legjitime të ndikimit rus” dhe “serbëve të kërcënuar” në rajon.
Bosnja dhe Hercegovina është veçanërisht e ndjeshme në këtë kontekst. Kombinimi i ndarjeve të thella etnike, një arkitekture kushtetuese jofunksionale, një sistemi mediatik i fragmentuar dhe mosbesimi kronik në institucione krijon një terren ideal për operacionet e NHMI-së. Aktorët e huaj nuk kanë nevojë të shpikin përçarje, sepse ato ekzistojnë tashmë. Ata vetëm duhet t’i përforcojnë, drejtojnë dhe t’i bëjnë ato më të dukshme. Kjo është arsyeja pse narrativat ruse në Bosnjë dhe Hercegovinë shpesh janë “mbështetur” në konfliktet ekzistuese politike, krizat mbi pronën shtetërore, bllokadat e institucioneve, sfidat ndaj vendimeve të Gjykatës Kushtetuese dhe mosmarrëveshjet mbi ligjin zgjedhor. Çdo një nga këto tema mund të bëhet një fushë pjellore për manipulimin e informacionit.
Një nga qëllimet kryesore të operacioneve të NHMI-së në Bosnjë dhe Hercegovinë është delegjitimizimi i shtetit në termat aktualë. Narrativa e Bosnjës dhe Hercegovinës si një shtet “i dështuar”, “artificial” ose “protektorat” përshtatet në mënyrë të përkryer në strategjinë ruse të dobësimit të ndikimit evropian në Ballkan. Në këtë kuadër, Bashkimi Evropian paraqitet si një forcë që imponon zgjidhje, mbështet institucione “të paligjshme” dhe “shtyp” të drejtat e popujve përbërës, ndërsa Rusia pozicionohet si mbrojtëse e “sovranitetit” dhe “vlerave tradicionale”. Narrativa të tilla përhapen jo vetëm përmes mediave haptazi pro-ruse, por edhe përmes portaleve rajonale nga Serbia, të cilat më pas shpërndahen në Bosnjë dhe Hercegovinë pa verifikim, shpesh në formën e lajmeve të kopjuara.
Një tjetër qëllim i rëndësishëm është nxitja e tensioneve etnike. Në analizën e saj, EEAS thekson se aktorët e NHMI-së “qëllimisht, në mënyrë strategjike dhe në mënyrë të koordinuar përpiqen të manipulojnë faktet, të ngatërrojnë dhe mbjellin përçarje, frikë dhe urrejtje” për të arritur qëllimet e tyre politike. Në Bosnjë dhe Hercegovinë, kjo manifestohet përmes riciklimit të vazhdueshëm të traumave të luftës, relativizimit të gjenocidit, teorive të konspiracionit rreth “planeve sekrete” për të shfuqizuar entitetet ose për të krijuar një “shtet unitar”, si dhe përmes shënjestrimit të komuniteteve të të kthyerve. Çdo incident – nga një konflikt lokal ndëretnik deri te një vendim nga një institucion ndërkombëtar – mund të përdoret si arsye për një fushatë që thellon mosbesimin midis boshnjakëve, serbëve dhe kroatëve.
Qëllimi i tretë ka të bëjë me minimin e drejtpërdrejtë të procedurave demokratike, kryesisht zgjedhjeve. Operacionet e NHMI-së synojnë integritetin zgjedhor në disa nivele: duke përhapur narrativën se zgjedhjet “megjithatë u vodhën”, se Komisioni Qendror i Zgjedhjeve (KQZ BH) punon me urdhër të të huajve, se vota e “personit të zakonshëm” nuk do të thotë asgjë, pastaj duke vendosur sondazhe dhe “vlerësime” të rreme ose manipuluese të pjesëmarrjes, dhe duke synuar grupe të caktuara votuesish përmes mediave sociale. Të kombinuara me problemet ekzistuese, të tilla si klientelizmi, blerja e votave dhe financimi jotransparent i fushatave, operacione të tilla e gërryejnë më tej besimin e qytetarëve në proceset demokratike.
Një kanal i rëndësishëm i NHMI-ve në Bosnjë dhe Hercegovinë është rrjeti i portaleve dhe mediave “gri”. Në raportet e saj, EEAS përshkruan se si operacione të tilla si “Doppelganger” ose “False Facade” kanë përdorur marka të rreme mediatike, portale të klonuara dhe rrjete llogarish sekrete për të përhapur përmbajtje që në dukje janë lokale dhe autentike, por në fakt janë pjesë e një fushate të koordinuar. Ndërsa këto shembuj specifikë kanë të bëjnë kryesisht me vendet e BE-së, modeli është i dallueshëm edhe në Ballkan: portale pa një media, me domene të dyshimta, duke shkarkuar masivisht përmbajtje nga burime ruse ose media pro-ruse në rajon, shpesh me tituj sensacionalistë dhe verifikim minimal të fakteve.
Burimi: envato
Mediat sociale janë një shtresë tjetër kyçe e infrastrukturës. Gjatë krizave politike ose para mbajtjes së zgjedhjeve, ka një rritje të urdhrave të koordinuar që përsërisin të njëjtat mesazhe, sulmojnë gazetarët, aktivistët dhe institucionet e pavarura, dhe relativizojnë ose tallnin informacionin që vjen nga BE, NATO ose organet rregullatore vendase. EEAS vëren se të paktën 38,000 llogari të ndryshme në 25 platforma u përdorën në incidentet e NHMI-ve gjatë vitit 2024, gjë që tregon shkallën e industrisë së manipulimit të informacionit. Edhe pse nuk kemi shifra të sakta për Bosnjën dhe Hercegovinën, është e qartë se të njëjtat modele – botët, trollët, ndarja e koordinuar e lidhjeve – po shfaqen edhe në hapësirën tonë dixhitale.
Roli i aktorëve politikë vendas në të gjithë këtë është ambivalent. Nga njëra anë, disa elita politike me vetëdije i përvetësojnë dhe i amplifikojnë narrativat që vijnë nga burime ruse ose pro-ruse, sepse ato u sjellin përfitime politike afatshkurtra: mobilizim të bazës “patriotike”, presion mbi bashkësinë ndërkombëtare, polarizim shtesë që e bën më të lehtë qëndrimin në pushtet. Nga ana tjetër, edhe ata aktorë që nominalisht mbështesin rrugën evropiane të Bosnjës dhe Hercegovinës shpesh nënvlerësojnë seriozitetin e kërcënimeve nga NHMI-ja, duke i reduktuar ato në “propagandë” ose “spin”, pa kuptuar se ky është një veprim i strukturuar, afatgjatë dhe strategjik.
Pasojat për proceset demokratike janë të shumëfishta. Në nivelin më të dukshëm, NHMI-ja kontribuon në një rënie të besimit në zgjedhje, institucione dhe media. Qytetarët që besojnë se “të gjithë janë njësoj”, se “gjithçka është e manipuluar” dhe se “askush nuk po e thotë të vërtetën” bëhen pre e lehtë për narrativat autoritare dhe teoritë e konspiracionit. Në një nivel më të thellë, NHMI-ja gërryen vetë idenë e një hapësire të përbashkët publike: nëse nuk mund të biem dakord as për faktet themelore, atëherë është pothuajse e pamundur të kemi një diskutim racional rreth politikave publike, reformave apo integrimit evropian. EEAS paralajmëron në raportet e saj se ky është pikërisht qëllimi përfundimtar i operacioneve të NHMI-së – jo domosdoshmërisht të bindë të gjithë për një “të vërtetë”, por të prodhojë konfuzion dhe cinizëm në të cilin e vërteta pushon të jetë e rëndësishme.
Çfarë mund të bëjë Bosnja dhe Hercegovina në një mjedis të tillë? Në nivel institucional, është e nevojshme të zhvillohet një strategji e qartë për të luftuar dezinformimin dhe kërcënimet e NHMI-së, në përputhje me kornizat evropiane si FIMI Toolbox dhe Deterrence Playbook, të cilat EEAS po i zhvillon për t’i bërë operacione të tilla “më të kushtueshme dhe më pak të qëndrueshme” për autorët. Kjo përfshin forcimin e kapaciteteve të organeve rregullatore, agjencive të sigurisë dhe administratave zgjedhore për të monitoruar dhe dokumentuar fushatat e NHMI-së, por edhe krijimin e mekanizmave të reagimit të shpejtë – nga mohimi dhe verifikimi i fakteve deri te masat diplomatike dhe ligjore kundër aktorëve të huaj.
Në të njëjtën kohë, pa forcuar njohuritë mbi median dhe rezistencën nga shoqëria, masat institucionale do të kenë fushëveprim të kufizuar. Qytetarët duhet të kenë mjetet për të njohur përmbajtjen manipuluese, për të kuptuar se si funksionojnë algoritmet e mediave sociale dhe pse informacioni “falas” shpesh paguhet nga interesi politik i dikujt. Në këtë kuptim, puna e organizatave të verifikimit të fakteve dhe edukimit në Bosnjë dhe Hercegovinë dhe rajon duhet të shihet si pjesë e infrastrukturës më të gjerë demokratike, dhe jo si një aktivitet margjinal i entuziastëve.
Së fundmi, është e rëndësishme të theksohet se lufta kundër NHMI-së nuk është një luftë kundër lirisë së shprehjes, por një luftë për kushtet në të cilat liria e shprehjes ka kuptim. Kur hapësira e informacionit është e përmbytur me fushata të koordinuara, bot-e dhe kanale sekrete propagandistike, zërat e qytetarëve, gazetarëve dhe ekspertëve mbyten nga zhurma. Kjo është arsyeja pse çështja e NHMI-së dhe dezinformimit rus në Bosnjë dhe Hercegovinë është shumë më tepër sesa një problem teknik i “lajmeve të rreme”, por më tepër një çështje e mbijetesës së proceseve demokratike në një vend që është tashmë mjaftueshëm i ngarkuar me kriza të brendshme.
Nëse kjo shtresë e luftës hibride shpërfillet, rrezikojmë që një ditë të zgjohemi në një shoqëri ku zgjedhjet formalisht ekzistojnë, por vendimet janë marrë prej kohësh diku tjetër, në qendra pushteti që kanë mësuar se si të manipulojnë informacionin, emocionet dhe frikën tonë.
