Феноменот на странско мешање и манипулација со информации (СММИ) повеќе не е апстрактна закана која произлегува од стратешките документи на ЕУ, туку многу конкретен инструмент на моќ што се тестира и усовршува со години на периферијата на европскиот поредок, вклучувајќи ги Западен Балкан и Босна и Херцеговина.
Најновите извештаи од Европската служба за надворешно делување (EEAS) го опишуваат СММИ како „критична и еволуирачка закана за демократските процеси низ целиот свет“, што е неразделно поврзано со сајбер напади, хибридни закани и пошироки наративи за геополитички конфликти. Во пракса, ова значи дека изборите, референдумите, протестите, па дури и дебатите за јавните политики повеќе не се спроведуваат само во парламентите и гласачките места, туку и во мрежи од скриени портали, сметки на ботови и координирани кампањи на социјалните медиуми.
Во овие извештаи, Русија е експлицитно идентификувана како главен актер во операциите на СММИ насочени кон ЕУ и нејзиното соседство. EEAS ја мапира инфраструктурата на овие операции и покажува дека станува збор за софистицирана мрежа од стотици кампањи, илјадници сметки и најмалку 25 различни платформи што се користат за ширење дезинформации, еродирање на довербата и поткопување на демократските институции. Иако документите не ги споменуваат сите земји поединечно, јасно е дека Западен Балкан припаѓа на „лабораторијата“ за тестирање на наративи што подоцна се рециклираат во поширокиот европски простор: од приказни за „декадентниот Запад“ и „пропаднатата ЕУ“, до наративите за „легитимната руска сфера на влијание“ и „загрозените Срби“ во регионот.
Босна и Херцеговина е особено ранлива во овој контекст. Комбинацијата од длабоки етнички поделби, нефункционална уставна архитектура, фрагментиран медиумски систем и хронична недоверба во институциите создава идеален терен за операции на СММИ. Странските актери немаат потреба да измислуваат поделби, бидејќи тие веќе постојат. Доволно е да ги зајакнат, насочат и да ги направат повидливи.
Токму затоа руските наративи во БиХ честопати се „потпираат“ на постојните политички конфликти, кризи околу државниот имот, блокади на институциите, оспорувања на одлуките на Уставниот суд и спорови околу изборниот закон. Секоја од овие теми може да стане идеална подлога за манипулација со информации.
Една од клучните цели на операциите на СММИ во Босна и Херцеговина е делегитимирање на државата како таква. Наративот за Босна и Херцеговина како „невозможна“, „вештачка“ или „протекторатска“ држава совршено се вклопува во руската стратегија за слабеење на европското влијание на Балканот. Во оваа рамка, ЕУ е претставена како сила што наметнува решенија, поддржува „нелегитимни“ институции и ги „гуши“ правата на составните народи, додека Русија се позиционира како заштитник на „суверенитетот“ и „традиционалните вредности“. Ваквите наративи не се шират само преку отворено проруските медиуми, туку и преку регионалните портали од Србија, кои потоа се преземаат во БиХ без проверка, честопати во форма на копирани вести.
Друга важна цел е поттикнување на етнички тензии. Во својата анализа, EEAS нагласува дека актерите на СММИ „намерно, стратешки и координирано се обидуваат да манипулираат со фактите, да збунуваат и да сеат поделби, страв и омраза“ со цел да ги постигнат своите политички цели. Во БиХ, ова се манифестира преку постојано рециклирање на воените трауми, релативизација на геноцидот, теории на заговор за „тајни планови“ за укинување на ентитети или создавање „унитарна држава“, како и преку таргетирање на заедниците на повратници.
Секој инцидент – од локален меѓуетнички конфликт до одлука на меѓународна институција – може да се искористи како причина за кампања што ја продлабочува недовербата меѓу Бошњаците, Србите и Хрватите.
Третата цел се однесува на директното поткопување на демократските процедури, првенствено на изборите. Операциите на СММИ го таргетираат изборниот интегритет на неколку нивоа: со ширење на наративот дека изборите биле „сепак украдени“, дека Централната изборна комисија (ЦИК БиХ) работи по наредба на странци, дека гласот на „обичниот човек“ не значи ништо, потоа со поставување лажни или манипулативни анкети и „проценки“ на излезноста и со таргетирање на одредени групи гласачи преку социјалните мрежи. Во комбинација со веќе постоечките проблеми, како што се клиентелизмот, купувањето гласови и нетранспарентното финансирање на кампањите, ваквите операции дополнително ја еродираат довербата на граѓаните во демократските процеси.
Извор: envato
Важен канал за СММИ во Босна и Херцеговина е мрежата на портали и „сиви“ медиуми. Во своите извештаи, EEAS опишува операции како „Doppelganger“ или „False Facade“, што користеле лажни медиумски брендови, клонирани портали и мрежи на тајни сметки за ширење содржина што изгледа локално и автентично, но всушност е дел од координирана кампања. Иако овие конкретни примери најчесто се однесуваат на земјите од ЕУ, моделот е препознатлив и на Балканот: портали без импресум, со сомнителни домени, кои масовно преземаат содржина од руски извори или проруски медиуми во регионот, честопати со сензационалистички наслови и минимална проверка на факти.
Социјалните мрежи претставуваат уште еден клучен слој на инфраструктурата. За време на политички кризи или пред избори, се забележува зголемување на координираните објави што ги повторуваат истите пораки, напаѓаат новинари, активисти и независни институции и ги релативизираат или исмејуваат информациите што доаѓаат од ЕУ, НАТО или домашните регулаторни тела. EEAS забележува дека најмалку 38.000 различни сметки на 25 платформи биле користени во инцидентите на СММИ во текот на 2024 година, што го покажува обемот на индустријата за манипулација со информации. Иако немаме прецизни бројки за Босна и Херцеговина, јасно е дека истите шеми – ботови, тролови, координирано споделување линкови – се појавуваат и во нашиот дигитален простор.
Улогата на домашните политички актери во сето ова е амбивалентна. Од една страна, дел од политичките елити свесно ги преземаат и ги засилуваат наративите што доаѓаат од руски или проруски извори, бидејќи им носат краткорочни политички придобивки: мобилизација на „патриотската“ база, притисок врз меѓународната заедница, дополнителна поларизација што го олеснува останувањето на власт. Од друга страна, дури и оние актери кои номинално се залагаат за европскиот пат на БиХ честопати ја потценуваат сериозноста на заканите од СММИ, сведувајќи ги на „пропаганда“ или „спин“, без да разберат дека тоа е структурирана, долгорочна и стратешка акција.
Последиците за демократските процеси се повеќеслојни. На највидливото ниво, СММИ придонесува за пад на довербата во изборите, институциите и медиумите. Граѓаните кои веруваат дека „сите се исти“, дека „сè е наместено“ и дека „никој не ја кажува вистината“ стануваат лесен плен за авторитарни наративи и теории на заговор. На подлабоко ниво, СММИ ја еродира самата идеја за заеднички јавен простор: ако не можеме да се согласиме дури ни за основните факти, тогаш е речиси невозможно да се води рационална дискусија за јавните политики, реформите или европската интеграција. EEAS предупредува во своите извештаи дека токму ова е крајната цел на операциите на СММИ – не мора да ги убеди сите во една „вистина“, туку да произведе конфузија и цинизам во кои вистината престанува да биде важна.
Што може да направи БиХ во таква средина? На институционално ниво, неопходно е да се развие јасна стратегија за да се спротивстави на дезинформациите и заканите од СММИ, усогласена со европските рамки како што се FIMI Toolbox и Deterrence Playbook за одвраќање, кои ЕЕАС ги развива за да ги направи таквите операции „поскапи и помалку одржливи“ за сторителите. Ова подразбира зајакнување на капацитетите на регулаторните тела, безбедносните агенции и изборната администрација за следење и документирање на кампањите на СММИ, но и воспоставување механизми за брза реакција – од негирање и проверка на факти до дипломатски и правни мерки против странски актери.
Во исто време, без зајакнување на медиумската писменост и отпорот од страна на општеството, институционалните мерки ќе имаат ограничен опсег. Граѓаните мора да имаат алатки за препознавање на манипулативна содржина, да разберат како функционираат алгоритмите на социјалните мрежи и зошто „бесплатните“ информации често се плаќаат од нечиј политички интерес. Во оваа смисла, работата на организациите што се занимаваат со проверка на факти и образование во БиХ и регионот треба да се гледа како дел од пошироката демократска инфраструктура, а не како маргинална активност на ентузијастите.
Конечно, важно е да се нагласи дека борбата против СММИ не е борба против слободата на изразување, туку борба за услови во кои слободата на изразување има смисла. Кога информацискиот простор е преплавен од координирани кампањи, ботови и тајни пропагандни канали, гласовите на граѓаните, новинарите и експертите се потиснати од бучавата. Токму затоа прашањето за СММИ и руските дезинформации во БиХ е многу повеќе од технички проблем на „лажни вести“, туку е прашање на опстанок на демократските процеси во земја која е веќе доволно оптоварена со внатрешни кризи.
Ако овој слој на хибридна војна се игнорира, ризикуваме еден ден да се разбудиме во општество каде што формално постојат избори, но одлуките одамна се донесуваат на друго место, во центри на моќ кои научиле како да манипулираат со нашите информации, емоции и стравови.
