Странското мешање и манипулирање со информации (СММИ) или познато и како FIMI (Foreign information manipulations and interference), станува препознатлив проблем во современите демократии, но и Македонија не е одмината. Со италијанскиот експерт Федерико Џулио Сикурела, разговаравме за тоа што треба да направиме дома за да изградиме механизми за справување со тоа. Нашиот соговорник, кој неодамна беше во Скопје на конференцијата на оваа тема на Институтот за комуникациски студии, вели дека не постои универзален рецепт или модел за да се копира, но постојат вредни пристапи за инспирација. Тој порача и дека борбата против СММИ бара постојана будност и дека е потребен пристап „на целото општество“ но предочи и дека целосното прогласување на СММИ за нелегално не е ниту изводливо ниту пожелно.
Како би ја дефинирале странската манипулација и мешањето во информации (СММИ) и по што се разликува од општата дезинформација?
– Иако повеќето луѓе имаат општо разбирање за тоа што претставува дезинформација, СММИ можеби не е лесно сфатлив, бидејќи функционира во сивата зона на границата помеѓу информациската војна и домашниот политички дискурс. Заедничкиот елемент помеѓу дезинформациите и СММИ е намерата да се доведе публиката во заблуда преку манипулирање со информации. Сепак, тие се разликуваат во три клучни аспекти: извор, фокус и цели.
Во однос на изворот, СММИ се однесува исклучиво на странски или актери поврзани со странство. Домашните дистрибутери се релевантни само ако се дел од екосистем насочен од странство. Во оваа смисла, СММИ е потесен од дезинформациите.
Во однос на фокусот, СММИ дава приоритет на однесувањето пред содржината. Помалку е важно дали информациите се вистинити или лажни, а повеќе е важно дали актерите дејствуваат на координиран и неавтентичен начин. Во овој поглед, СММИ е поширок од дезинформациите.
Конечно, и можеби најважно, постои разлика во целите. Дезинформациите можат да послужат за различни цели, вклучително и комерцијален профит. СММИ, од друга страна, намерно има за цел да се меша во политичките процеси, особено изборите, и да ја еродира јавната доверба во институциите. Затоа зборуваме за СММИ како за директна и сериозна закана за демократијата и безбедноста.
СММИ e сериозна закана
Во Северна Македонија, сè уште не постои механизам што ќе ги следи трендовите, ќе ги проценува ризиците и ќе им помага на институциите да се справат со тоа. Што би им препорачале на властите, какви чекори треба да преземат за да го подобрат тој сегмент?
– Првиот и најважен чекор е да се дојде до заедничко разбирање и признавање на СММИ како сериозна закана за демократското донесување одлуки. Демократијата напредува само кога информациската средина дозволува разновидни и спротивставени ставови да се појават во изворна форма и отворено да коегзистираат. Кога странските актери се во можност да манипулираат со информациската средина со сеење наративи што им служат на нивните интереси или со истиснување на неповолни за нив ставови, демократијата е во опасност. Со оневозможување на информиран јавен дискурс, СММИ го загрозува самиот политички систем – а системските закани бараат системски решенија.
Заедничкото разбирање на проблемот е предуслов за следниот чекор: градење институционална подготвеност. Ова значи дека одговорот на институциите кон СММИ не треба да се сведе на ад-хок одговори поттикнати од кризни ситуации и диктирани од непредвидени околности, туку треба да бидат проактивни. Тоа значи и дека се неопходни институционализирани рамки кои даваат приоритет на долгорочната отпорност, меѓусекторската соработка и континуираното следење на информациските екосистеми.
Токму ова го направи Европската Унија, глобален лидер во борбата против СММИ, во текот на изминатата деценија.
Како ова може да се постигне во пракса во Северна Македонија е прашање на политичка промисла и контекстуална чувствителност – не постои универзален рецепт или модел што едноставно може да се копира. Сепак, постојат вредни пристапи на кои властите можат да се потпрат за инспирација. Шведската агенција за психолошка одбрана, француската VIGINUM и украинскиот центар за борба против дезинформациите се сметаат за водечки примери. Самата ЕУ може да послужи како ефикасен појас за пренос на знаење за споделување на најдобрите практики меѓу земјите-членки и земјите-кандидатки.
Но, од друга страна, институционалните механизми и оперативните протоколи се добри само колку што е добра политичката волја што ги поддржува. Без консензус за заканата од СММИ, одбранбените механизми ризикуваат да станат неефикасни или, уште полошо, да бидат искористени за партиска политичка добивка.
Кои странски актери се најактивни во Западен Балкан во однос на манипулацијата со информации?
– Краткиот одговор е Русија, Кина и, во помала мера, Иран. Овие држави – актери се познати по тоа што се вклучуваат во операции на влијание насочени кон контексти од стратешки интерес – доказите за ова се силни и недвосмислени – а Западниот Балкан не е исклучок.
Русија постојано се обидува да влијае на политичките процеси во земјите кои се критични за нејзините експанзивни геополитички амбиции, обидувајќи се да ги дестабилизира нивните демократски институции и да ја спречи нивната интеграција во западните структури како ЕУ и НАТО. На Западниот Балкан, Русија може да ги искористи политичките елити кои и се наклонети, длабоките културни врски и воспоставеното медиумско присуство.
Од друга страна, стратегијата на Кина се фокусира на градење репутација како сигурен економски и културен партнер, исто така и за Западен Балкан. Ова често се постигнува со замолчување на оние што не се согласуваат, и промовирање на наменски ставови за единство и стабилност.
Ни западните земји не се имуни на демократското назадување, а старите сојузници би можеле да се развијат во нови закани. Особено, актуелните случувања во Соединетите Американски Држави заслужуваат внимателно испитување, со оглед на нивното големо влијание врз глобалниот информациски екосистем.
Но дозволете ми да истакнам и една важна забелешка. Не смееме да се ограничуваме само на „вообичаените осомничени“. Нелиберални и автократски тенденции постојат и во Западен Балкан, каде што владејачките елити можат да користат СММИ за да се обидат да влијаат на политичките процеси во соседните земји.
Во денешниот нестабилен геополитички пејзаж, борбата против тоа бара постојана будност во однос на демократскиот кредибилитет на сите вклучени актери.
Во дијалогот да се вклучат и недржавни актери
Дали е можен силен одговор од слаби институции и од каде треба да се почне за да зајакне целокупната подготвеност на институциите во Северна Македонија за справување со СММИ?
– Верувам дека институциите стануваат посилни кога ги прифаќаат и се посветуваат на своите цели, а не кога се принудени да ги исполнат надворешните барања. За да се зголеми институционалната подготвеност на Северна Македонија за справување со СММИ, затоа би ги вклучил засегнатите страни кои веќе го препознаваат како критичен општествен, политички и безбедносен предизвик, поттикнувајќи фокусиран дијалог со нив.
Поточно, мислам на креаторите на политики кои веќе ги разбираат долгорочните импликации на информациските операции, истражувачите и практичарите кои се запознаени со техничките и процедуралните димензии на СММИ и актерите во заедницата кои поседуваат знаење од прва рака за општествените услови каде што манипулацијата се вкоренува и публиката кон која се насочува. Според мене, од клучно значење е овој дијалог да вклучи недржавни актери од самиот почеток.
Во експертските кругови, ова се нарекува пристап „на целото општество“. Тоа значи дека ефикасната отпорност не може да се изгради само од владата; тоа бара активна соработка на граѓанското општество, академијата, приватниот сектор и медиумите за откривање на закани, засилување на веродостојни наративи и поттикнување на критичкото размислување потребно за заштита на јавноста од манипулации.
Кои институции во Северна Македонија треба да се заложат за спречување на такви операции?
– Идеално би било, сите. Бидејќи СММИ ги опфаќа сите општествени сектори и не остава ниедна цел недостижна, превенцијата мора да биде колективен, меѓуинституционален напор. Пореално, краткорочен приоритет би бил воспоставување соработка помеѓу надлежните министерства – одбрана, внатрешни работи и надворешни работи – и државните агенции задолжени за справување со кризни ситуации. Создавањето наменски работни групи во секое тело е можно, но постратешки пат е да се предвиди централен координативен центар. Таквиот центар би собирал докази од целата влада и би ги овластил институциите да дизајнираат и спроведуваат ефикасни контрамерки.
Ова беше основната мисија на проектот што имав привилегија да го поддржам, предводен од Институтот за комуникациски студии и финансиран од амбасадата на Велика Британија во Македонија.
Но, ова претставува само почеток. Долгорочниот хоризонт е оној каде што овие практики во зачеток созреваат во длабоко вкоренета институционална и општествена отпорност против информациските закани. Или состојба во која регулирањето на информациската средина станува последна инстанца, а општеството функционира со вроден имунитет и критичка автономија.
Како Северна Македонија може да го надгради своето законодавство за да може да се справи со СММИ?
– Да почнам со клучна забелешка: целосното прогласување на СММИ за нелегално не е ниту изводливо ниту пожелно. Не е случајно што најшироко прифатената дефиниција за СММИ, предложена од Европската служба за надворешни активности (EEAS), го опишува СММИ како „претежно не нелегален модел на однесување“. Границата помеѓу злонамерната дезинформација и силната политичка дебата е често субјективна. Дефинирањето во кривичното право без да се наруши слободата на изразување е правно минско поле; мешањето на штетното странско мешање со заштитениот говор би можело да им овозможи на авторитарните режими да го замолчат легитимното несогласување. Покрај тоа, казнувањето би ги турнало овие активности во илегала, правејќи ги уште потешки за следење.
Иако законодавството не е сребрен куршум, добро дизајнираните норми и прописи се сепак неопходни за ублажување на штетите од манипулацијата со информации.
Најитната област за интервенција, според мене, е одговорноста на платформите. Операциите на СММИ брзо се движат низ платформите, искористувајќи алгоритамска амплификација. Сепак, платформите на социјалните медиуми имаат можност да ги ублажат овие ризици, бидејќи нивните бизнис модели даваат приоритет на ангажманот пред интегритетот на информациите и безбедноста на корисниците. Тука, спроведливите правила можат да направат видлива разлика.
Најнапредниот модел во овој поглед е веројатно Законот за дигитални услуги (DSA) на Европската Унија. Тој веќе покажа успех во принудувањето на многу големи онлајн платформи проактивно да проценуваат и ублажуваат системски ризици, вклучително и СММИ, додека истовремено наложува поголема транспарентност во алгоритамското донесување одлуки и рекламирање. Северна Македонија треба да размисли за усогласување на својата регулаторна рамка со овие стандарди.
Моќта на конфузијата
Може ли СММИ да влијае на јавното мислење за клучни геополитички прашања како што се интеграцијата во НАТО или ЕУ?
– Да, но не преку директно, линеарно убедување што често го претпоставуваме. Доказите сугерираат дека операциите на СММИ ретко се потпираат на една, унифицирана порака. Наместо тоа, тие го заситуваат информацискиот простор со наративи што привлекуваат внимание, кои често се несовпаѓачки или дури и меѓусебно контрадикторни.
Зошто непријателски актер би го направил ова? Одговорот лежи во моќта на конфузијата. Актерите на закана одамна сфатија дека сеењето хаос е поефикасно од убедувањето. Кога јавноста е бомбардирана со контрадикторни пораки за теми што предизвикуваат поделба, тоа предизвикува когнитивно преоптоварување, принудувајќи нѐ на отфрлање и еродирајќи ја довербата во самиот информациски екосистем.
Токму во овој момент СММИ може навистина да направи значителна штета. Кога информациската средина е многу фрагментирана, а јавноста дезориентирана и неангажирана, на малигните актери – и нивните домашни посредници – им станува полесно да го киднапираат наративот, да промовираат поларизирачки агенди и да манипулираат со политичките резултати без да се соочат со информиран јавен отпор.
Додека античката максима била divide et impera („раздели и владеј“), белегот на современиот СММИ е confunde et impera („збуни и владеј“).
Како новите технологии како што се содржината генерирана од вештачка интелигенција (длабоки фејкови, синтетички медиуми) можат да ги засилат заканите од СММИ?
– Одговорот лежи во обемот и брзината. Вештачката интелигенција делува како мултипликатор на сила, дозволувајќи им на непријателските актери да измислуваат синтетичка медиумска содржина, да ги засилуваат манипулативните пораки и да ги заситуваат информациските простори со невидена брзина.
Со доаѓањето на „агентската“ вештачка интелигенција, кампањите сега можат да бидат целосно автоматизирани – од идентификување на ранливи публики до прилагодување на наративите во реално време. Ова го трансформира СММИ од статична поплава од содржина, во интелигентен противник способен да ги искористи општествените недостатоци со хируршка прецизност, совладувајќи ги човечките модератори и проверувачите на факти кои едноставно не можат да го следат темпото.
Сепак, вештачката интелигенција е исто така витална алатка за одбрана од таквите појави. Можностите се огромни, почнувајќи од анализа на ризик и проценка на закани до дизајнирање и имплементирање одбранбени мерки и одговори. Организациите исто така можат да ја искористат вештачката интелигенција за подобрување на дигиталната писменост, градење капацитети и општествена отпорност.
Ова создава конфронтација „помеѓу вештачката интелигенција и вештачката интелигенција“ – со два критични предизвици. Првиот е ранливоста. Самите одбранбени системи со вештачка интелигенција стануваат мети. Злонамерните актери можат да користат „искривување на податоци“, брзо инјектирање или менување на моделот за да ги оштетат алатките за откривање и да го искриват нивниот резултат.
Вториот предизвик се етичките ризици. Во такви средини со висок ризик, апликациите за вештачка интелигенција мора да се придржуваат до строги етички заштитни мерки. Мора да ја избалансираме конкурентската предност на вештачката интелигенција наспроти ризикот од некомпатибилност со демократските вредности, осигурувајќи се дека овие алатки ја зголемуваат безбедноста без да предизвикаат штета или да овозможат неетички надзор.
Оваа содржина ја изработи Институтот за комуникациски студии.
Новинарка: Соња Крамарска
Фотографии: Томислав Георгиев
