Македонија можеби никогаш нема да произведува сопствена нафта во значителни количества. Но, можеме да произведуваме повеќе електрична енергија, да развиваме нови индустрии и да ја намалуваме зависноста од надворешните енергетски кризи.
Во 2024 година, Етиопија донесе одлука која привлече големо меѓународно внимание. Земјата го забрани увозот на автомобили со бензински и дизел мотори и започна да го насочува својот транспортен сектор кон електрични возила. Иако ова изгледа како еколошка мерка, причините зад неа се пред сè економски.
Етиопија троши значителни финансиски средства за увоз на нафта, додека истовремено инвестира во домашно производство на електрична енергија. За да поттикне и индустриски развој, воведе поволни царински услови за домашно склопување електрични автомобили. Целосно расклопените возила се ослободени од царина, делумно расклопените подлежат на царина од 5%, додека за готовите електрични автомобили царината беше зголемена на 20% во 2024 година.
Сметам дека Владата може многу да научи од ова искуство. Не затоа што треба целосно да ја копираме политиката на Етиопија, туку затоа што веќе располагаме со индустриски капацитети кои можат да ни овозможат да развиеме сопствена стратегија за енергетска независност и економски раст.
Колку нè чини зависноста од увоз на горива?
Според годишниот извештај на Регулаторната комисија за енергетика, државата во 2025 година увезла 188.461 тон бензин и 859.697 тони дизел. Претворени во литри, според стандардни претпоставки за густината на горивата, овие количества изнесуваат приближно 255 милиони литри бензин и 1,03 милијарди литри дизел.
Тоа се околу 1,28 милијарди литри увезен бензин и дизел за една година. Секако, не сите овие количества се користат во патничките автомобили. Дел се користат во товарниот транспорт и други економски активности, а дел повторно се извезуваат.
Сепак, овие бројки ја покажуваат големината на нашата енергетска зависност. Кога меѓународните цени на нафтата растат, граѓаните плаќаат поскапо гориво, претпријатијата се соочуваат со повисоки транспортни трошоци, а инфлациските притисоци се пренесуваат низ целата економија.
Ние не можеме да влијаеме врз светските цени на нафтата. Но, можеме постепено да ја намалиме потребата од нејзин увоз.
Според Евростат, во 2025 година македонската економија имала 615.382 регистрирани патнички автомобили. Дополнително, Царинската управа покажува дека истата година биле увезени 46.805 половни и 13.654 нови патнички автомобили.
Ова укажува на сериозен структурен предизвик. Продолжуваме да увезуваме стари возила кои ќе користат увозни горива уште многу години. Причината е разбирлива, бидејќи голем дел од граѓаните не можат да си дозволат нов автомобил. Затоа, наместо ненадејни забрани, потребна ни е постепена транзиција која ќе ги направи електричните автомобили подостапни.
Извор: Envato
Домашната електрична енергија како економска предност
Во изминатите години се има постигнато значителен напредок во производството на електрична енергија од обновливи извори.
Според Регулаторната комисија за енергетика, производството од фотоволтаични електрани се зголемило од приближно 853 гигават-часови во 2024 година на 1.180 гигават-часови во 2025 година, што претставува раст од речиси 38%.
На крајот на 2025 година имавме 963 мегавати инсталирана соларна моќност и 146 мегавати ветерна моќност. Обновливите извори учествуваа со приближно 46% во домашното производство на електрична енергија.
Овој развој отвора можност која оди подалеку од снабдувањето со електрична енергија за домаќинствата.
За разлика од нафтените деривати кои постојано ги увезуваме, сончевите и ветерните електрани можат да произведуваат енергија со децении. Доколку дел од оваа енергија се користи за транспорт, постепено ќе можеме да заменуваме увозен бензин и дизел со домашно производство.
Сепак, тоа бара дополнителни инвестиции во електричната мрежа, системи за складирање енергија и инфраструктура за полнење. Развојот на ветерните електрани и управувањето со потрошувачката се особено важни за полнењето во периодите кога нема сончево производство.
Токму затоа, енергетиката и транспортот треба да ги разгледуваме како делови од една економска стратегија.
Од производство на автомобилски делови до склопување автомобили
Можеби најголемата можност за Северна Македонија не е само во користењето електрични автомобили, туку и во нивното производство.
За разлика од Етиопија, државата веќе располага со развиена индустрија за автомобилски компоненти. Според Агенцијата за странски инвестиции и промоција на извозот, во земјата работат над 50 компании поврзани со автомобилската и машинската индустрија.
Компании како DRÄXLMAIER, Kromberg & Schubert, Marquardt, KOSTAL и Adient веќе произведуваат компоненти за меѓународните автомобилски производители.
Имаме работници, инженери, производствени капацитети и искуство во меѓународните производствени синџири. Но, најголемиот дел од готовите автомобили што ги користиме продолжуваме да ги увезуваме.
Зошто да не ја разгледаме можноста дел од тие автомобили да се склопуваат дома?
Не сметам дека треба веднаш да развиваме сопствена автомобилска марка. Многу пореалистично би било да привлечеме меѓународен производител кој би увезувал автомобилски делови за домашно склопување.
Со текот на времето, постојните компании би можеле да станат добавувачи на компоненти, а работниците би стекнувале нови знаења во електрониката, батериските системи и автомобилското производство.
Бидејќи македонскиот пазар е релативно мал, ваквата инвестиција мора од самиот почеток да биде извозно ориентирана. Дополнително, нашите трговски договори со Европската Унија и обврските кон Светската трговска организација го ограничуваат едностраното зголемување на царините. Затоа треба да разгледаме законски дозволени царински олеснувања за производствени компоненти и инвестициски стимулации поврзани со вистинско производство, нови работни места и трансфер на знаење.
Колку би можеле да заштедиме?
Да разгледаме еден едноставен пример.
Доколку постепено се заменат 100 илјади конвенционални автомобили со електрични, а секој од нив поминува просечно 12 илјади километри годишно и троши шест литри гориво на 100 километри, тоа би значело намалување на годишната потрошувачка за приближно 72 милиони литри.
При претпоставена увозна вредност од 0,55 евра за литар, тоа би претставувало околу 40 милиони евра годишно во потенцијално избегнати бруто-трошоци за увоз на горива.
Ова е илустративна пресметка, а не официјална прогноза.
Истите електрични автомобили би трошеле приближно 204 гигават-часови електрична енергија годишно, без загубите при полнење. Затоа, вистинската економска корист зависи и од трошоците за дополнителната електрична енергија, инфраструктурата и самите возила.
Но, токму овие инвестиции би можеле да создадат нови можности за домашните компании во градежништвото, инженерството, електрониката, логистиката и одржувањето.
Покрај економските придобивки, електричните возила би ги намалиле издувните гасови. Сепак, според Светска банка, греењето во домаќинствата е многу поголем извор на примарни PM2.5 емисии од патниот транспорт. Затоа, почистиот транспорт мора да биде придружен со мерки за почисто греење и енергетска ефикасност.
Енергетската независност како стратегија за економски раст
Сметам дека Владата треба да развие долгорочна стратегија која ќе ги поврзе обновливите извори на енергија, електричниот транспорт и автомобилската индустрија.
Првите чекори треба да вклучуваат развој на инфраструктура за полнење, постепено обновување на јавниот и комерцијалниот возен парк и привлекување инвеститори заинтересирани за склопување електрични возила. Истовремено, неопходна е поддршка за домашните добавувачи и обука на квалификувана работна сила.
Ваквата стратегија мора да биде економски оправдана, транспарентна и ориентирана кон извоз. Целта не треба да биде создавање индустрија која постојано ќе зависи од субвенции, туку конкурентни компании кои создаваат поголема домашна додадена вредност.
Македонија веќе има автомобилска индустрија, растечки капацитети за обновлива енергија и возен парк кој во наредните години ќе мора да се обновува.
Она што ни недостасува е стратегија која ќе ги поврзе овие можности.
Верувам дека следната фаза од нашиот економски развој треба да биде насочена кон создавање поголема домашна додадена вредност. Наместо само да извезуваме автомобилски делови и да увезуваме готови возила и горива, можеме постепено да развиваме нови производствени капацитети.
Македонија можеби никогаш нема да произведува сопствена нафта во значителни количества. Но, можеме да произведуваме повеќе електрична енергија, да развиваме нови индустрии и да ја намалуваме зависноста од надворешните енергетски кризи.
Енергетската независност не треба да биде само еколошка цел. Таа треба да стане дел од нашата стратегија за одржлив економски раст, нови работни места и посилна домашна економија.
