Në fund të fundit, përgjigjja ndaj inteligjencës artificiale dhe lajmeve të rreme nuk do të vijë nga një masë e vetme apo nga një institucion i vetëm. Do të jetë një kombinim i rregullimit, zgjidhjeve teknologjike, standardeve profesionale në media dhe, ndoshta më e rëndësishmja, investimeve afatgjata në media dhe në njohuritë dixhitale
Zhvillimi i inteligjencës artificiale gjeneruese në vitet e fundit ka ndryshuar rrënjësisht mënyrën se si krijohen mesazhet politike, formësohet opinioni publik dhe zhvillohen fushatat zgjedhore. IA është bërë një mjet që lehtëson kërkimin, analizën dhe komunikimin, por në të njëjtën kohë, instrumenti më i rrezikshëm për manipulimin e votuesve.
Në fushatat politike, ku emocionet dhe shpejtësia shpesh mbizotërojnë mbi faktet, inteligjenca artificiale hap hapësirë për mashtrime të sofistikuara që mund të ndikojnë në rezultatin e zgjedhjeve dhe të minojnë besimin në proceset demokratike në planin afatgjatë.
Mjete gjeneruese si Midjourney lejojnë krijimin e fotove, videove dhe regjistrimeve audio bindëse brenda pak minutash. Ekspertët paralajmërojnë se po hyjmë në një epokë në të cilën “provat/dëshmitë” do të bëhen kategoria më e cenueshme e jetës publike.
Që nga viti 2021, videot e rreme janë bërë më të arritshme dhe bindëse për shkak të sasisë së madhe të të dhënave të futura në gjeneratorët e imazheve të inteligjencës artificiale. Kjo do të thotë që përmbajtja e gjeneruar nga inteligjenca artificiale po shfaqet gjithnjë e më shumë në politikë dhe fushata zgjedhore, duke mbjellë ndonjëherë konfuzion midis votuesve dhe duke bërë që ata të humbasin besimin në vërtetësinë e asaj që po u prezantohet atyre.
“Kjo mund të çojë në dezinformata, njerëzit mund të ngatërrohen nga ajo që shohin”, thotë Lisa M. Given, profesoreshë e shkencave të informacionit në Universitetin RMIT në Melbourne.
Teknologjia po përdoret si një “meme e re sulmi politik me përpjekje të ulët ose të mesme” për të shpifur ose tallur kundërshtarët, sipas Scott Steinhardt, drejtor i marketingut në kompaninë e zbulimit të falsifikimeve të thella (deepfake) Reality Defender.
“Imazhet e rreme dhe format e tjera të dezinformimit përhapen kryesisht përmes mediave sociale, megjithëse mediat tradicionale si televizioni dhe radioja gjithashtu mund të shtrembërohen”, tha Adeboye Adegoke, menaxher i lartë në organizatën e të drejtave dixhitale Paradigm Initiative.
Danielle Citron, një profesoreshë e drejtësisë dhe një nga autoret kryesore mbi temën e manipulimit dixhital, paralajmëron për fenomenin e dividendit të gënjeshtarit (liar’s dividend). “Kërcënimi i vërtetë i deepfakes nuk është vetëm se njerëzit do të besojnë atë që është e rreme, por se ata do të ndalojnë së besuari atë që është e vërtetë.”
Hany Farid, një profesor i forenzikës dixhitale në Berkeley, paralajmëron në mënyrë të ngjashme, duke theksuar se deepfakes janë tashmë aq bindëse sa qytetari mesatar nuk ka asnjë shans t’i njohë ato. Zgjedhjet presidenciale në Argjentinë të vitit 2023 janë bërë një shembull global se si IA mund të formësojë perceptimin politik. Të dyja palët përdorën mjete gjeneruese: Javier Milei postoi një imazh të rremë të Sergio Massa-s si një ushtar komunist, ndërsa ekipi i Massa-s iu kundërpërgjigj me përshkrime të gjeneruara nga inteligjenca artificiale të Milei-t si një zombi dhe një pirat. Ky rast tregoi se si inteligjenca artificiale mund të bëhet një pjesë integrale e strategjisë politike, jo vetëm një incident i izoluar.
Në zgjedhjet e fundit presidenciale në Turqi, kundërshtari kryesor i Presidentit Rexhep Tajip Erdogan, Kemal Kiliçdaroglu, akuzoi Rusinë për publikimin e përmbajtjes së falsifikuar në një përpjekje për të ndikuar në rezultat.
Rastet e ngjashme janë raportuar në disa vende evropiane, por shumica e rasteve në Evropë deri më tani kanë përfshirë “art kritik, satirë, meme dhe keqpërdorim të imazheve kundër politikaneve femra”, tha Henry Ajder, një ekspert për deepfakes dhe inteligjencën artificiale gjeneruese.
Konteksti ballkanik: terren pjellor për manipulim
Milosh Dzajiç nga Qendra e Beogradit për Aftësi Moderne, një nga ekspertët kryesorë për fushatat politike në Ballkan, thotë për ResPublica se inteligjenca artificiale nuk është një kërcënim thelbësisht i ri, por një vazhdim i problemeve ekzistuese në informacion. Ai thotë se rreziku më i madh nuk qëndron në vetë teknologjinë, por në keqpërdorimin e saj.
“Inteligjenca artificiale nuk do të paraqesë rrezik më të madh për zgjedhjet sesa përbën tashmë një rrezik në informacion dhe komunikim. Rreziku më i madh është keqpërdorimi i fotove dhe krijimi i videove me një ngjyrë të gjeneruar artificialisht të zërit të kandidatit.”
Dzajiç thekson se çelësi është në rregullim dhe parandalim, duke kujtuar se shumë vende nuk i kanë rregulluar ende në mënyrë adekuate rrjetet sociale dhe tashmë po përballen me një brez të ri kërcënimesh dixhitale. Sipas tij, edukimi i votuesve dhe sistemet e raportimit të abuzimit duhet të jenë një përparësi.
Rajoni është ekspozuar ndaj dezinformatave, rrjeteve të bot-ëve dhe manipulimit politik për vite me radhë. Inteligjenca artificiale vetëm sa rrit kapacitetin dhe shpejtësinë e këtyre operacioneve.
Emir Zulejhiç nga platforma Raskrinkavanje paralajmëron se manipulimi i përmbajtjes vizuale është tashmë një pjesë standarde e fushatave: “Ajo që ishte Photoshop deri dje, nesër do të jetë një video e rreme.”
Analisti i të dhënave nga Kroacia, Marko Rakar, paralajmëron se inteligjenca artificiale do të mundësojë mesazhe politike të hiper-personalizuara që do të jenë të padukshme për të gjithë përveç personit të synuar. Një fragmentim i tillë i informacionit, thotë ai, shkatërron hapësirën e përbashkët publike dhe krijon realitete politike paralele.
Politikologu Vuk Vuçetiç thekson se dezinformimi me anë të inteligjencës artificiale ka një efekt veçanërisht të fortë në shoqëritë me besim të ulët në institucione, ku qytetarët shpesh pranojnë përmbajtje të ngarkuar emocionalisht pa reflektim kritik.
Lejla Turçilo, profesoreshë në Fakultetin e Shkencave Politike në Sarajevë, paralajmëron se qytetarët janë tashmë të mbingarkuar me informacion dhe se inteligjenca artificiale e zbeh më tej vijën ndarëse midis së vërtetës dhe manipulimit, duke e bërë më të vështirë marrjen e vendimeve të informuara.
Milosh Vukanoviq nga Qendra për Tranzicion Demokratik (CDT) nga Podgorica beson se inteligjenca artificiale me siguri do të përdoret në fushata, por pyetja kryesore është se kush do të jetë i pari që do të kalojë vijën e kuqe dhe do të përdorë deepfake për të diskredituar drejtpërdrejt kundërshtarin.
Analisti slloven Lenart Kuçiq paralajmëron se vendet më të vogla janë veçanërisht të prekshme sepse informacioni përhapet shpejt dhe pa kritika, dhe ekosistemi mediatik është më i vogël dhe më i lehtë për t’u destabilizuar, ndërsa eksperti i forenzikës dixhitale nga Bullgaria Petar Markov beson se Ballkani është një “mjedis ideal për manipulimin e inteligjencës artificiale” për shkak të polarizimit politik dhe njohurive të dobëta mediatike.
Qytetarët midis mbingarkesës dhe apatisë
Hulumtimet tregojnë se ekspozimi ndaj përmbajtjes së rreme nuk e ndryshon domosdoshmërisht votën e dikujt, por mund të ulë besimin tek institucionet dhe media. Kjo çon në nihilizëm dixhital, pra në bindjen se “të gjithë gënjejnë” dhe se “asgjë nuk është e sigurt”, që është ndoshta rreziku më i madh për demokracinë.
Emëruesi i përbashkët i të gjitha këtyre paralajmërimeve është i qartë; inteligjenca artificiale nuk krijon probleme të reja, por forcon rrënjësisht dobësitë ekzistuese të shoqërive ballkanike. Në një mjedis ku media është nën presion, qytetarët janë të mbingarkuar me informacion dhe aktorët politikë janë të prirur ndaj manipulimit, inteligjenca artificiale bëhet një shumëzues rreziku.
Nëse bëhet pyetja se sa të përgatitura janë mediat, qytetarët dhe partitë politike në Ballkan për fushata në të cilat mund të dominojë përmbajtja e gjeneruar nga inteligjenca artificiale, përgjigjja është: pjesërisht të vetëdijshëm, por të papërgatitur në mënyrë të konsiderueshme.
- Mediat kanë një rol kyç, por atyre u mungojnë burimet, njohuritë dhe shpesh pavarësia politike për ta luajtur këtë rol në mënyrë të vazhdueshme.
- Qytetarët në mënyrë intuitive ndiejnë se “diçka nuk shkon” me hapësirën e informacionit, por pa edukim sistematik, ata lihen në dorë të improvizimeve të tyre.
- Partitë politike e shohin kryesisht Inteligjencën Artificiale si një mjet tjetër në luftën për pushtet, dhe jo si një rrezik për vetë infrastrukturën e demokracisë.
Në fund të fundit, përgjigjja ndaj inteligjencës artificiale dhe lajmeve të rreme nuk do të vijë nga një masë e vetme apo nga një institucion i vetëm. Do të jetë një kombinim i rregullimit, zgjidhjeve teknologjike, standardeve profesionale në media dhe, ndoshta më e rëndësishmja, investimeve afatgjata në media dhe në njohuritë dixhitale.
Pa arsim sistemik, rregullore dhe zgjidhje teknologjike, inteligjenca artificiale jo vetëm që do të ndryshojë fushatat, por do të ndryshojë edhe vetë idenë se zgjedhjet mund të bazohen në vendime të informuara dhe jo në një iluzion të projektuar me anë të algoritmave.
