Situata aktuale politike globale, e karakterizuar nga tensione në rritje midis Bashkimit Evropian dhe Shteteve të Bashkuara të Amerikës, ngre pyetjen se në çfarë mase këto tronditje mund të ndikojnë në perspektivën evropiane të vendeve të Ballkanit Perëndimor.
Në një kohë kur BE-ja përballet me një sërë sfidash serioze — nga lufta në Ukrainë dhe ripërcaktimi i marrëdhënieve transatlantike, deri te kriza të papritura si përshkallëzimi i ambicieve amerikane ndaj Grenlandës — ekziston një shqetësim real se politika e zgjerimit mund të bjerë sërish në plan të dytë. Një zhvillim i tillë do të kishte potencialin të ngadalësonte proceset reformuese në vendet e Ballkanit, të forconte euroskepticizmin dhe të hapte hapësirë shtesë për elitat politike që të justifikojnë joefikasitetin e tyre me gjoja mungesën e interesimit nga Brukseli.
Marrëdhëniet ndërmjet BE-së dhe SHBA-së prej disa vitesh po kalojnë një fazë turbulente, por mosmarrëveshja rreth Grenlandës i ka ashpërsuar edhe më tej tensionet transatlantike. Sipas analizave të Këshillit për Marrëdhënie Ndërkombëtare, udhëheqësit evropianë po përballen me presione amerikane dhe kërcënime me tarifa, ndërsa Uashingtoni po shqyrton gjithnjë e më hapur mundësinë e marrjes së kontrollit mbi Grenlandën, gjë që do të përbënte një precedent dhe një goditje të drejtpërdrejtë ndaj sovranitetit të Danimarkës, një shtet anëtar i BE-së. Reagimi evropian lëviz ndërmjet përpjekjeve për qetësimin e situatës dhe refuzimit të qartë të ambicieve amerikane, të shoqëruara me paralajmërime se një hap i tillë mund të ketë “pasoja të papara”, siç ka theksuar presidenti francez Emmanuel Macron.
Njëkohësisht, analizat e Atlantic Council tregojnë se administrata amerikane e ka ashpërsuar më tej retorikën, duke kërcënuar me tarifa dhe ushtruar presione për të përshpejtuar negociatat rreth Grenlandës, ndërsa vendet evropiane përpiqen të balancojnë mes rezistencës diplomatike dhe shmangies së përshkallëzimit të një lufte tregtare. Një dinamikë e tillë në mënyrë të pashmangshme konsumon energjinë politike dhe vëmendjen e institucioneve evropiane.
Gjatë viteve të fundit, Brukseli ka thelluar ndjeshëm angazhimin e tij në Arktik, përfshirë rritjen e ndihmës financiare për Grenlandën, si pjesë e një strategjie më të gjerë për forcimin e pranisë evropiane në rajon dhe për t’iu përgjigjur ambicieve amerikane. Megjithëse ky angazhim është i arsyetuar nga këndvështrimi strategjik, ai ngre dilema të rëndësishme mbi prioritetet e BE-së: a është në gjendje Bashkimi Evropian të mbrojë njëkohësisht sovranitetin e shteteve anëtare, të menaxhojë krizat në fqinjësi dhe të ruajë një proces zgjerimi të besueshëm dhe funksional?
Përvoja tregon se BE-ja, gjatë krizave të mëdha, shpesh i ngadalëson proceset që kërkojnë vëmendje dhe konsensus të lartë politik. Analizat e think-tank-eve tregojnë se politika e zgjerimit ka vite që është peng i dinamikave të brendshme në shtetet anëtare, duke përfshirë keqpërdorimin e të drejtës së vetos dhe rritjen e skepticizmit ndaj anëtarësimeve të reja. Nëse Brukseli do të ngarkohet edhe më tej nga rivalitetet gjeopolitike rreth Grenlandës, është e pritshme që zgjerimi të humbasë edhe më shumë prioritet në axhendën evropiane.
Drejtori i Iniciativës së Jashtme Politike të BH (VP BH), Haris Çutahija, thotë për ResPublika se trazirat aktuale globale konfirmojnë qartë tezën e kryeministrit kanadez, Mark Carney, se marrëdhëniet ndërkombëtare po ndryshojnë rrënjësisht, por se realiteti i ri mund të përbëjë gjithashtu një mundësi të re për vendet e Ballkanit Perëndimor.
“Bashkimi Evropian aktualisht ndodhet në një fazë ripërcaktimi të marrëdhënieve me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, veçanërisht në kontekstin e mosmarrëveshjeve tregtare dhe ndryshimeve më të gjera në politikën e jashtme të Uashingtonit. Megjithatë, kjo nuk duhet domosdoshmërisht të nënkuptojë ngadalësimin e rrugës evropiane të Ballkanit Perëndimor. Përkundrazi, përgjigjja logjike e BE-së ndaj rritjes së paqëndrueshmërisë globale duhet të jetë forcimi i kohezionit të brendshëm dhe i integrimit politik, duke përfshirë edhe përshpejtimin e procesit të zgjerimit. Në këtë kuptim, Ballkani Perëndimor mund të bëhet pjesë e zgjidhjes për forcimin strategjik të Evropës, dhe jo dëm i saj kolateral”, thotë Çutahija.
Ndikimi në proceset reformuese në vendet e Ballkanit
Vendet e Ballkanit Perëndimor prej kohësh përballen me një “lodhje reformash”, pjesërisht për shkak të ngadalësisë së proceseve, dhe pjesërisht për shkak të llogarive politike të brendshme. Analizat tregojnë se mbështetja për integrimin evropian në rajon mbetet e qëndrueshme, por shoqërohet me një frustrim në rritje për shkak të progresit të ngadaltë dhe perceptimit se BE-ja nuk është e përkushtuar mjaftueshëm ndaj rajonit.
Një perceptim i tillë mund të përkeqësohet edhe më tej nëse vendet e Ballkanit vlerësojnë se Brukseli është i përqendruar tek krizat e tjera. Raportet e EUISS-it theksojnë se liderët ballkanikë shpesh e përdorin procesin e zgjerimit si një mjet politik – ose për të siguruar koncesione, ose për të zhvendosur përgjegjësinë për dështimet e tyre tek BE-ja. Nëse BE-ja tregohet e pakujdesshme ose e pakënaqur, kjo narrativë bëhet edhe më bindëse.
Euroskepticizmi në rajon është tashmë i pranishëm, veçanërisht në Serbi, ku mbështetja për anëtarësimin ra në 34% në vitin 2024, sipas Balkan Barometer. Në një analizë të Milica Uvaliç-it theksohet gjithashtu se pasiguria e gjatë dhe ngadalësia e proceseve krijojnë një ndjesi tradhtie dhe padrejtësie, duke hapur rrugë për narrativet që promovojnë partneritete alternative, përfshirë Rusinë dhe Kinën.
Çutahija thotë se një rënie eventuale e interesit për anëtarësim në Bashkimin Evropian varet në masë të madhe nga shteti konkret dhe nga konteksti i tij politik dhe mediatik.
“Për shembull, në Serbi ekziston një mundësi reale për një rënie të mëtejshme të mbështetjes për anëtarësimin në BE, duke pasur parasysh perceptimin se ndikimi i Bashkimit Evropian në nivel global është dobësuar, kryesisht për shkak të turbulencave në marrëdhëniet me SHBA-në dhe forcimit të qendrave të tjera të pushtetit. Nga ana tjetër, në pjesë të tjera të rajonit, përfshirë Bosnjën dhe Hercegovinën, Malin e Zi ose Maqedoninë e Veriut, ky riorganizim global i fuqisë mund të ketë efekt të kundërt. Qytetarët po kuptojnë gjithnjë e më qartë se bota po polarizohet përsëri dhe se pozicionimi strategjik është kyç, ndërsa BE-ja mbetet ende korniza më e qëndrueshme dhe më e parashikueshme politike dhe ekonomike.”
Perceptimi i “Brukselit të papërkushtuar”
Politikanët në rajon prej vitesh e përdorin BE-në si një “fajtor adekuat” për problemet e brendshme. Sipas EUISS-it, qeveritë ballkanike shpesh instrumentalizojnë procesin e zgjerimit për të fshehur mungesën e reformave, duke pretenduar se ngadalësimi është pasojë e “kërkesave të padrejta” të BE-së ose mungesës së mbështetjes.
Në këtë kontekst, çdo zhvendosje e vëmendjes së BE-së, edhe në mënyrë të përkohshme, shndërrohet në një justifikim ideal. Nëse Brukseli fokusohet tek Grenlanda, luftërat tregtare me SHBA-në ose reformat e brendshme, elitat ballkanike do ta përdorin këtë për të arsyetuar pasivitetin e tyre. Kjo është parë më herët në raste kur mosmarrëveshjet bilaterale midis shteteve anëtare të BE-së kanë bllokuar progresin e kandidatëve të caktuar, dhe politikanët lokalë menjëherë e kanë kthyer këtë në një argument kundër reformave.
Çutahija thekson se aktorët politikë lokalë edhe më parë kanë përdorur justifikime shumë më të dobëta për të shmangur reformat, dhe se turbulencat gjeopolitike ua lehtësojnë edhe më tej një strategji të tillë.
“Ky fenomen është veçanërisht i dukshëm në Bosnjë dhe Hercegovinë, ku përfaqësuesit politikë nga entiteti Republika Srpska me shumë gjasa do të përpiqen të shfrytëzojnë krizat globale dhe përqendrimin e supozuar të Brukselit për të ngadalësuar ose bllokuar më tej rrugën evropiane të vendit. Në këtë kuptim, përgjegjësia nuk bie ekskluzivisht mbi Bashkimin Evropian, por edhe mbi elitën e brendshme që perspektivën evropiane e përdorin në mënyrë selektive – si një mjet retorik, jo si një kornizë reale reformash”, përfundon ai.
Edhe pse ekzistojnë sfida të shumta, BE-ja vazhdon të japë sinjale se zgjerimi mbetet një prioritet strategjik. Në samitin BE – Ballkani Perëndimor të vitit 2025, udhëheqësit evropianë riafirmuan “përkushtimin e fortë dhe të pakushtëzuar ndaj perspektivës evropiane të rajonit” dhe theksuan se përshpejtimi i procesit është i mundur me reforma të besueshme nga partnerët.
Megjithatë, realiteti është se çdo presion i ri gjeopolitik, përfshirë edhe mosmarrëveshjen rreth Grenlandës, do të vështirësojë ruajtjen e këtij fokusi. BE-ja tashmë përballet me ndarje të brendshme, sfida ekonomike dhe presione në rritje mbi unitetin. Në një mjedis të tillë, zgjerimi mund të shndërrohet një dëm kolateral.
Mosmarrëveshja rreth Grenlandës dhe marrëdhëniet e tensionuara BE – SHBA nuk janë thjesht një problem bilateral; ato kanë potencialin të ridizajnojnë prioritetet e politikës evropiane. Nëse Brukseli do të detyrohet të përqendrohet tek krizat që kërkojnë reagim urgjent dhe të koordinuar, zgjerimi ka shumë gjasa të shtyhet në plan të dytë. Kjo mund të ngadalësojë proceset reformuese në vendet e Ballkanit, të rrisë euroskepticizmin dhe t’u japë elitave politike hapësirë shtesë për të manipuluar perceptimin mbi “Brukselin e papërkushtuar”.
Megjithatë, rruga evropiane e Ballkanit nuk do të ndalet, por do të kërkojë më shumë vullnet politik, më shumë reforma dhe një komunikim më strategjik, si në rajon, ashtu edhe brenda vetë Bashkimit Evropian.
