Брисел го претставува како штит од американската доминација во плаќањата и како готовина за дигиталната ера. Критичарите во него гледаат нешто друго: концентрација на моќ во институција што не одговара пред гласачите, без вистинска противтежа, и систем чиј дизајн ЕЦБ го одредува сама, иако тоа не е само техничко прашање.
Дигиталното евро е еден од најамбициозните проекти на Европската централна банка (ЕЦБ) во последните години, нова форма на јавни пари во дигитален формат. Станува збор за електронска форма на готовина, издадена директно од ЕЦБ, која би постоела паралелно со банкнотите и монетите. Проектот е блиску до пуштање во употреба: пробниот модел се очекува до средината на 2027 година, изградбата на целиот систем се проценува на 1,3 милијарди евра, а одржувањето на 320 милиони евра. И уште пред да заживее, тој ги подели експертите, политичарите и граѓаните низ Европската Унија.
За разлика од парите во комерцијалните банки, дигиталното евро би било директно побарување кон централната банка, исто како физичката готовина. Но Европа не го дочека со раширени раце. Се отворија прашања за приватноста на трансакциите, за тоа колку државата смее да ги ограничува плаќањата и колкава е одговорноста на ЕЦБ ако системот стане мета на хакерски напад или ако се појават други проблеми.
Што е дигиталното евро и зошто ЕЦБ сака да го воведе?
Дигиталното евро е замислено како дополнителна платежна опција што би им овозможила на граѓаните и бизнисите во еврозоната да плаќаат електронски со јавни пари издадени од централната банка. Според Европскиот парламент, тоа би било „нова електронска форма на готовина“ што би се користела во продавници, онлајн и за трансфери меѓу поединци. Клучната разлика е во издавачот: парите на банкарските сметки се пари на комерцијалните банки, додека дигиталното евро директно го издава ЕЦБ.
ЕЦБ има неколку клучни причини да го воведе. Прво, тоа би ја зајакнало стратешката автономија на Европа во плаќањата. Еврозоната денес е силно зависна од меѓународните картични системи, пред сè од американските Виза и Мастеркард. Колку е ризична таа зависност, покажа случајот од август 2025 година, кога американските санкции кон францускиот судија Никола Гију, судија на Меѓународниот кривичен суд кој учествуваше во издавањето налог за апсење на израелскиот премиер Бенјамин Нетанјаху, му го блокираа пристапот до сопствените пари. Дигиталното евро, издадено и управувано во рамките на ЕУ, би ги заштитило граѓаните од вакви сценарија.
Второ, дигиталното евро би ја пополнило празнината во дигиталната економија на ЕУ, бидејќи би овозможило готовината да се користи и онлајн, нешто што физичките банкноти не можат. Трето, според Европскиот парламент, бизнисите би плаќале пониски надоместоци отколку за картичните плаќања, бидејќи нивото на надоместоците би се одредувало во рамките на ЕУ.
Извор: Envato
Позитивни страни на дигиталното евро
Еден од најсилните аргументи во корист на дигиталното евро е зајакнувањето на европската сувереност во платниот систем. Како што наведува Европскиот парламент, повеќето земји од еврозоната силно зависат од меѓународните картични системи, што значи дека безготовинските плаќања – заедно со поврзаните лични податоци и надоместоци – се обработуваат надвор од ЕУ. Дигиталното евро би создало паневропска платна инфраструктура, независна од надворешни играчи.
Втор важен аргумент е приватноста. Според Европскиот парламент, системот е дизајниран така што ЕЦБ не би можела директно да ги поврзува поединечните плаќања со конкретни корисници. Кај офлајн плаќањата, деталите за трансакцијата би ги знаеле само плаќачот и примачот, ниво на приватност многу блиско до она на готовината. Ова е значајно бидејќи, како што забележува германската консултантска компанија Senacor, многу приватни технолошки компании веќе имаат далеку подлабок увид во навиките на потрошувачите отколку што ЕЦБ би имала според рамката на дигиталното евро.
Дигиталното евро, исто така, не би ја заменило готовината. Европскиот парламент јасно наведува дека земјите од еврозоната би биле законски обврзани да ја задржат физичката готовина достапна, а граѓаните би останале слободни сами да избираат како плаќаат. Дигиталното евро не е ни криптовалута ни инвестиција: неговата вредност е фиксирана 1:1 со еврото и не носи камата.
Senacor, исто така, го разбива митот за „банкарски бегства“ (bank runs): тековните концепти предвидуваат ограничување на износот што поединецот може да го чува и отсуство на камата, токму за да се спречат потенцијални банкарски кризи.
Негативни страни и ризици
И покрај овие предности, критичарите изразуваат сериозна загриженост. Privacy First, холандска организација за заштита на приватноста, предупредува дека Европа „сомнамбулски“ влегува во систем без демократски легитимитет. Организацијата укажува на неколку клучни проблеми: концентрација на моќ во ЕЦБ, која не е демократски одговорна; недостаток на вистинска противтежа; и фактот што ЕЦБ сама одлучува за дизајнот на системот, иако тоа не е само техничко прашање.
Еден од најголемите стравови се програмабилните пари, пари што можат да се трошат само за одредени намени. Privacy First предупредува и на ризикот од индиректна задолжителност: владата, на пример, би можела субвенциите да ги исплаќа исклучиво во дигитални евра или да условува одредени производи и услуги да се купуваат само со нив. Постои и ризик готовината, единствената форма на пари што нуди вистинска анонимност, постепено да биде истисната, а државите дигиталното евро од опција да го претворат во обврска. Со тоа би добиле многу поголема контрола врз тоа како и каде граѓаните ги трошат своите пари.
Privacy First, исто така, го отвора прашањето за одговорноста: ЕЦБ изјавува дека нема да признае никаква одговорност за грешки или измами при трансакции со дигитално евро, што е во спротивност со европските договори. Корисниците би можеле да останат без правна заштита токму кога најмногу ќе им треба.
Критичарите потсетуваат дека во 2022 година, на јавната консултација на Европската комисија за дигиталното евро, одговориле повеќе од 19.500 граѓани и ниту еден одговор не бил позитивен. Тоа зборува за длабок јаз меѓу институциите и граѓаните.
Тука е важно да се знае дека ЕЦБ е поставена како независна институција, врз која државите членки не можат политички да влијаат. Во исто време, таа сноси минимална одговорност според правото на ЕУ ако дигиталното евро доживее колапс. Прво, Европскиот суд на правдата поставува високи прагови пред ЕЦБ да се смета за одговорна: институциите на ЕУ, како што е ЕЦБ, одговараат за штета само ако постои „доволно сериозна повреда“ на правило од правото на ЕУ.
Второ, надомест на штета може да се бара само пред Европскиот суд, висок и скап праг за обичните граѓани, а постапките таму редовно траат две до три години. Во базата на податоци за правни постапки покренати против ЕЦБ нема ниту еден случај во кој тужителите победиле поради прекршување на правото на ЕУ.
Контрола врз парите на граѓаните, спакувана како монетарна независност
Дигиталното евро е сложен проект со потенцијално далекусежни последици врз европската економија и врз секојдневниот живот на граѓаните. Од една страна, нуди посилна европска сувереност, помала зависност од надворешни платни системи, поголема приватност од комерцијалните решенија и дополнителна платежна опција што не ја загрозува готовината. Од друга страна, постојат сериозни стравувања за концентрацијата на моќ во ЕЦБ, недостатокот на демократска контрола, ризиците за приватноста, програмабилните пари и нејасната одговорност при грешки. Како што нагласува Privacy First, потребна е широка демократска дебата, за дигиталното евро да не биде воведено без темелно разгледување на сите ризици и алтернативи.
А ризиците се реални. Без интернет нема дигитално евро, а со дигиталното евро доаѓа и државна контрола врз тоа каде и како граѓаните ги трошат своите пари. Алтернатива постои, готовината. Но токму таа најчесто се истиснува под изговор за борба против перењето пари. За финансиската слобода на граѓаните мора да постојат и едното и другото.
