Tifozët e Crvena Zvezdës dhe Partizanit, së bashku me Kishën Ortodokse Serbe, janë instrumenti kryesor i ideologjisë së Serbisë së Madhe në hapësirat e ish-Jugosllavisë.
Katërvjetori i agresionit rus kundër Ukrainës u shënuan nga tubime të ukrainasve dhe rusëve më 24 shkurt në Beograd dhe Novi Sad. Tubimi në Beograd u pasua nga një kundër-tubim nga organizata e ekstremit të djathtë “Patrulla Popullore”, e cila erdhi për të mbështetur agresionin rus dhe Vladimir Putinin.
Disa ditë më parë, më 21 shkurt, organizatat ekstremiste shënuan përvjetorin e vdekjes së një protestuesi pranë Ambasadës së Shteteve të Bashkuara, e cila u dogj pas një tubimi kundër shpalljes së pavarësisë së Kosovës në vitin 2008 në Beograd.
Tubimi u thirr nga grupi i paregjistruar i ekstremit të djathtë “Rinia 451” dhe në të morën pjesë, ndër të tjerë, edhe ultradjathtas italianë.
Disa profile të bllokuara studentësh në rrjetet e tyre sociale i bënë homazh Vujoviqit të rënë, diçka që deri më tani është bërë ekskluzivisht nga organizatat e krahut të djathtë. Kjo u interpretua nga publiku si provë se narrativa e autoriteteve dhe organizatave nacionaliste për viktimën e pafajshme është pranuar nga brezat e rinj, pasi nxënësit e sotëm ishin kryesisht në kopsht në vitin 2008 dhe nuk mund t’i kujtojnë këto ngjarje.
Muaji shkurt ishte “i pasur” me ngjarje të përkujtuara publikisht nga e djathta ekstreme nacionaliste, duke filluar me përkujtimin e Milan Nediç, kryeministrit kolaboracionist të qeverisë serbe gjatë Luftës së Dytë Botërore. Këtë herë, u shfaq edhe një numër i madh antifashistësh, kështu që policia duhej t’i ndante dy grupet, dhe pati edhe ekstremistë të ndaluar sepse donin përleshje fizike me ta.
Kisha dhe stadiumi
Miloš Peroviç nga Fakulteti Filozofik i Novi Sadit, i cili prej dekadash studion grupet ekstremiste, neonaziste, si dhe organizatat e tifozëve dhe organizatat e tjera të djathta, në një deklaratë për portalin tonë saktëson se në këto hapësira ato i kanë rrënjët që nga fundi i viteve të tetëdhjeta.
Rënia e Murit të Berlinit në vitin 1989 çoi, thotë Peroviç, në një ndryshim tektonik epokal në vetëdije, në kuptimin që komunizmi, socializmi dhe të gjitha format e tjera të ideve të majta në shkallë globale shkuan pak a shumë në margjinat e ngjarjeve politike dhe u shtypën sistematikisht në mënyrë institucionale dhe jashtë-institucionale, kurse në Jugosllavi kjo mori forma veçanërisht dramatike.
“Të rinjtë radikalizohen në shkollë, nëpërmjet kanaleve të socializimit, dhe ky është problemi kryesor i kësaj shoqërie. Dhe kanalet nëpërmjet të cilave të rinjtë hyjnë në organizata ekstremiste dhe profashiste janë, mbi të gjitha, grupet e tifozëve. Që nga fillimi i asaj lëvizjeje tifozësh, gjatë viteve tetëdhjetë, kemi pasur një lidhje të këtyre grupeve me sigurimin shtetëror, dhe kjo ishte shumë e kuptueshme në atë kohë sepse ishte një periudhë përgatitjeje për luftë në territorin e RSFJ-së. Në një farë mënyre, këto grupe tifozësh mbijetuan në atë format dhe sot ato janë shumë më të rëndësishme se kurrë më parë”, pohon Peroviç.
Ai thekson se tifozët e Crvena Zvezdës dhe Partizanit, së bashku me Kishën Ortodokse Serbe, janë instrumenti kryesor i ideologjisë së Serbisë së Madhe në territorin e ish-Jugosllavisë.
“Ashtu si Kisha Ortodokse Serbe ka tempujt e saj në Mal të Zi, Bosnjë dhe Hercegovinë dhe Kroaci, ashtu edhe grupet e tifozëve kanë degët e tyre në ato vende. Këto janë një lloj njësie operative që përhapin dhe riprodhojnë atë nacionalizëm nga vitet 1980 deri në ditët e sotme. Grupet e tifozëve janë kanali kryesor dhe i parë, megjithëse sot, me ardhjen e internetit, është shumë më e lehtë për të rinjtë të kenë qasje në përmbajtje të tilla”, deklaron ai.
Telegram, kampe, rrjete sociale
Qendra e Beogradit për Politikat e Sigurisë monitoron këto trende dhe analiza e saj e nëntë kanaleve të ekstremit të djathtë në Telegram nga Serbia, e kryer gjatë qershorit dhe korrikut 2025, tregon se këta aktorë, megjithëse të kufizuar në numër, kanë një ndikim të rëndësishëm në përhapjen e narrativave nacionaliste, pro-ruse dhe anti-sistem.
“Kanalet ekstremiste të Telegram në Serbi promovojnë kryesisht narrativa pro-ruse, anti-perëndimore dhe anti-sistem, duke krijuar një hapësirë informacioni të mbyllur dhe polarizuese”, është një nga përfundimet e hulumtimit.
Gjithashtu u vu re se rritja e shpejtë e disa kanaleve shpesh vjen pas ngjarjeve socio-politike, siç janë zgjedhjet dhe protestat, të cilat, siç vlerësohet nga Qendra e Beogradit për Politikat e Sigurisë, tregojnë aftësinë e tyre për t’u mobilizuar dhe për të ndikuar në kohë krize.
Qendra e Beogradit për Politikat e Sigurisë ka prodhuar studime dhe analiza të tjera të shumta, njëra prej të cilave e tregon qeverinë si forcën mbizotëruese ekstremiste anti-sistem.
Ndër të tjera, u vu re se partia në pushtet praktikon organizimin paramilitar të të ashtuquajturve “besnikë” – formacione me karakteristikat e një organizate sekrete dhe paramilitare, “të përbërë nga kriminelë, huliganë dhe ekstremistë besnikë ndaj Presidentit të Serbisë”, dhe se ka gjuhë urrejtjeje dhe dhunë sistematike të përditshme nga partia në pushtet dhe zyrtarët e saj kundër atyre që mendojnë ndryshe. Ekziston gjithashtu një relativizim i dhunës kundër atyre që mendojnë ndryshe dhe abolicioni i personave të dhunshëm përmes faljeve nga ana e shtetit.
Politika shtetërore e radikalizmit
Peroviç thekson se në fillim të sundimit të saj, partia SNS u përpoq të ishte një parti gjithëpërfshirëse, por në momente krize, kur pushteti i saj lëkundet, ajo “padyshim kthehet në themelet e saj fashiste”. Kjo nuk duhet të jetë surprizë, shton ai, duke kujtuar se SNS doli nga Partia Radikale Serbe e Vojislav Sheshelj, e cila kishte marrëdhënie vëllazërore me Frontin Kombëtar të Jean-Marie Le Pen – partia kryesore fashiste në Francë.
Shembuj të ndotjes së hapësirës publike me mesazhe radikale, ekstremiste dhe nacionaliste përfshijnë murale të kriminelëve të luftës, kryesisht të Ratko Mladiç-it, si dhe mesazhin “Kur do të kthehet ushtria në Kosovë”, i cili u pikturua në qindra mure në të gjithë Serbinë brenda një periudhe të shkurtër kohore. Qeveria e mbrojti publikisht muralin e Mladiçit, ku spikat në veçanti Ministri i Brendshëm i atëhershëm Aleksandar Vulin, dhe kordonët e policisë, në përputhje me Patrullat Popullore të përmendura më parë, i penguan aktivistët të ringjyrosnin mbi mural. Pati arrestime dhe hetime ndaj aktivisteve femra për hedhjen e vezëve ndaj muralit, ndërsa mbrojtëset e muralit nuk u arrestuan, edhe pse kërcënuan publikisht me dhunë.
Qysh në vitin 2023, Nisma Rinore për të Drejtat e Njeriut (YIHR Serbia) paraqiti 308 kërkesa në shërbimet komunale në 10 qytete dhe komuna në Serbi, duke kërkuar heqjen e muraleve dhe grafiteve që lavdërojnë kriminelin e luftës Ratko Mladić. Pa sukses.
Një nga shembujt më të qartë të politikës së qeverisë është tortura e anëtarëve dhe aktivistëve të shoqatës “Krokodil”, e cila, megjithëse një shoqatë për promovimin e kulturës dhe letërsisë, ka qenë prej vitesh shënjestër e të djathtëve dhe ekstremistëve të të gjitha llojeve.
Pasi u organizuan dhe lyen mbi grafitin “Kur do të kthehet ushtria në Kosovë”, i cili ishte shkruar në murin pranë parkut ku luajnë fëmijët çdo ditë, ata u gjobitën duke lëshuar mbi 30 gjoba për kundërvajtje për shkelje të dyshuar të Vendimit të Urdhrit Bashkiak në Beograd.
Megjithatë, gjykata vendosi që lyerja me bojë të bardhë mbi dëmin (e shkruar me grafiti) në murin e bardhë të fasadës nuk përbënte shkelje. Shumica e procedurave përfunduan me lirime nga akuzat. Është interesante se ata që shkruan grafitet nuk u identifikuan ose u ndaluan, as nuk patën mundësinë të merrnin gjoba për shkelje të Vendimit të Urdhrit Bashkiak.
Mësuesi nga Nishi, i cili fshiu me bojë të njëjtin grafit të vizatuar në murin e shkollës fillore “Mësuesi Tasa”, u gjobit me 25 euro. Në të njëjtën kohë, SNS e dënoi publikisht aktin e tij dhe i etiketoi aktivistët e Frontit të Majtë të Gjelbër nga Nishi, të cilët morën pjesë në heqjen e grafiteve, si “autoshovinistë”.
PARA EPOKËS SË SNS-së: Edhe Haga edhe mësimi fetar
Lëvizjet e krahut të djathtë ishin të njohura edhe para se SNS të vinte në pushtet, por ato ishin kryesisht jashtë rrjedhës kryesore. Në vitin 2011, Gjykata Kushtetuese ndaloi organizatën neonaziste Nacionalni Stroj, dhe vetëm një muaj pasi SNS mori pushtetin në vitin 2012, u ndalua edhe organizata fetare-fashiste Obraz. Të dyja procedurat zgjatën me vite.
Autoritetet, të cilat nga viti 2000 deri në vitin 2012 përbëheshin nga derivate të ndryshme të partisë politike DOS që rrëzoi Slobodan Millosheviqin, pavarësisht ndalimeve dhe retorikës publike kundër organizatave të ekstremit të djathtë dhe nacionaliste, megjithatë ndërmorën hapa që kontribuan ndjeshëm në radikalizimin dhe normalizimin e nacionalizmit dhe ideve të krahut të djathtë, duke e bërë spektrin politik të krahut të djathtë të pranueshëm.
Ajo që sot quhet gjerësisht shteti i thellë ose burokracia e përhershme, dhe në Serbi është zbutur si BIA ose UDBA, ka vënë me sukses nën kontrollin e saj strukturat e tifozëve dhe ato kriminale, dhe të gjithë të djathtën ekstreme, me përjashtime të rralla.
Miloš Peroviç thekson se ky proces u lehtësua nga fakti që në periudhën 2000-2012, lëvizja e krahut të djathtë arriti t’u paraqitej të rinjve si një lloj rebelimi. Sot, shton ai, gjithçka është më e zhveshur, më brutale dhe më transparente sesa ishte atëherë.
“Nga njëra anë, Zoran Gjingjiç do ta arrestojë Sllobodan Miloseviçin dhe do ta ekstradojë atë në Hagë, kurse nga ana tjetër, ai do të fusë edukimin fetar në shkolla, që është ndoshta arsyeja kryesore pse kemi një rini kaq të afërt me fenë në kuptimin formal, ose rritjen e dogmës fetare në shoqëri. Në atë kohë, kishim njerëz në pushtet që në mënyrë deklarative mbështesnin një lloj integrimi euroatlantik, domethënë një lloj politike pro-perëndimore, dhe nga ana tjetër, ata shkojnë dhe kërkojnë varrin e Drazha Mihailoviqit, rehabilitojnë lëvizjen çetnike dhe e shpallin atë antifashiste me dekrete parlamentare e kështu me radhë”, thekson Peroviç.
Kundërshtimet ndaj lëvizjeve të krahut të djathtë
Pasojat e proceseve për të cilat flet Peroviç ishin të dukshme edhe gjatë protestave studentore gjatë 15 muajve të fundit. Edhe pse studentët janë distancuar publikisht nga individë dhe organizata të caktuara gjatë vitit të kaluar dhe kanë ndaluar shfaqjen e flamujve të ndryshëm në tubimet e tyre, flamujt me hartën e Kosovës dhe mesazhin “Ne nuk dorëzohemi”, të cilët mbahen rregullisht edhe nga mbështetësit e qeverisë, janë shfaqur shpesh në protestat studentore.
Nga ana tjetër, shkalla e politizimit të fesë ilustrohet qartë edhe nga marshimet protestuese studentore të udhëhequra nga flamuj kishtar, ikona dhe kryqe druri, të cilat i bënin ato të dukeshin më shumë si procesione sesa si protesta. Një flamur që shfaqej shpesh në një moment ishte një flamur me imazhin e të ashtuquajturit “Jezusi me kaçurrela” që ushtria ruse përdor në fushat e betejës në Ukrainë, dhe i cili mbahej edhe nga anëtarët e formacionit mercenar rus “Wagner”.
Kjo u përdor për të nxitur përçarje midis studentëve dhe një narrativë për një marrje nën kontroll të lëvizjes nga BIA dhe Rusia, megjithëse është e qartë se këta flamuj nuk u shfaqën në shumicën e protestave dhe munguan dukshëm në ato tubime që përfunduan me një reagim brutal të policisë.
Nga ana tjetër, kisha, me mbështetjen e saj ndaj autoriteteve dhe ndëshkimin e vazhdueshëm të pak priftërinjve që guxuan të mbështesnin studentët, deklaroi qartë se në anën e kujt ishte.
Pavarësisht gjithçkaje, studentët përsëri hipën mbi biçikletat e tyre për në Strasburg dhe vrapuan drejt Brukselit, duke treguar qartë se janë të vetëdijshëm për rëndësinë e të drejtave të njeriut dhe sundimit të ligjit, ndryshe nga Rusia dhe aleatët e saj.
RUSIA – kampe, stërvitje dhe propagandë
Organizatat ekstremiste, të ekstremit të djathtë, madje edhe neonaziste dhe të ngjashme janë në anën e Rusisë. Nga ana tjetër, mediat shtetërore ruse në Serbi mbështesin narrativën se rezistenca studentore, e cila u shfaq në përgjigje të vdekjeve tragjike të 16 personave dhe fëmijëve nën një tendë në Novi Sad, është pjesë e një “revolucioni shumëngjyrësh” të orkestruar nga Perëndimi për të rrëzuar qeverinë në Serbi. Përveç narrativës anti-perëndimore, Rusia mbështet edhe militarizimin e shoqërisë në Serbi – gjatë qeverisjes së SNS-së, në 2017 dhe 2018, dhe përsëri në vitin 2022, u vu re ekzistenca e kampeve ruse të trajnimit për fëmijë. Gjithashtu, falë arrestimeve në Moldavi, u bë e ditur për ekzistencën e kampeve ruse të stërvitjes për diversantëve që do të shkaktonin trazira para zgjedhjeve në atë vend. Disa nga pjesëmarrësit në këtë aferë janë qartësisht të lidhur me autoritetet në Serbi.
Ekzistenca e Qendrës Humanitare Serbo-Ruse pranë Nishit, e cila u hap në fund të prillit të vitit 2012, dhjetë ditë para se SNS të vinte në pushtet, me qëllim reagimin ndaj zjarreve, fatkeqësive natyrore dhe dështimeve teknologjike, është gjithashtu në pikëpyetje. Ekzistenca dhe operacionet e saj ishin sekrete dhe jo transparente gjatë gjithë kësaj periudhe, prandaj kërkesat për mbylljen e saj dolën në pah kah fundi i vitit të kaluar. Vlen të kujtojmë se Serbia, megjithëse kandidate për anëtarësim në Bashkimin Evropian, nuk ka vendosur sanksione kundër Rusisë për shkak të agresionit të saj kundër Ukrainës.
Peroviç vlerëson se perceptimi i Rusisë midis pjesës nacionaliste të publikut është në fakt një imazh i atij publiku, dhe jo ajo që Rusia mund të jetë dhe është në realitet, sepse, siç pohon ai, pjesa më e madhe e shoqërisë nuk e di në detaje se çfarë është Rusia, si funksionon, cili është balanca e pushteteve e kështu me radhë.
“Që nga viti 2010, Rusia është bërë dukshëm më e fortë dhe ka fituar njëfarë statusi në marrëdhëniet ndërkombëtare, dhe, në fakt, mendimi i të gjithë të djathtës ekstreme serbe është se në këto përpjekje ata mund ta mbrojnë Rusinë, si një lloj force të re që po del në marrëdhëniet gjeopolitike globale dhe që është mbrojtësja e asaj që ata e perceptojnë si interesa kombëtare të Serbisë”, thotë bashkëbiseduesi ynë.
Duke marrë parasysh gjithçka, shton Perović, situata midis të rinjve në Serbi është e mirë, megjithëse pritjet nuk ishin aq pozitive.
