Навивачите на Црвена Звезда и Партизан, заедно со Српската православна црква, се главен инструмент на големосрпската идеологија на просторите на поранешна Југославија.
Четири години руска агресија врз Украина беа обележани со собири на Украинци и Руси на 24 февруари во Белград и Нови Сад. Собирот во Белград беше проследен со контрасобир на екстремно десничарската организација „Народна патрола“, која дојде да ја поддржи руската агресија и Владимир Путин.
Неколку дена претходно, на 21 февруари, екстремистичките организации ја одбележаа годишнината од загинувањето на демонстрант во амбасадата на Соединетите Американски Држави, која беше запалена по митингот против прогласувањето независност на Косово во 2008 година во Белград.
На тој митинг повика нерегистрираната екстремно десничарска група „Младина 451“, а на него, меѓу другото, присуствуваа и италијански ултрадесничари.
Неколку блокирани студентски профили на своите социјални мрежи му оддадоа почит на паднатиот Вујовиќ, што досега го правеа исклучиво десничарските организации. Ова од јавноста беше протолкувано како доказ дека наративот на властите и националистичките организации за невината жртва е прифатен меѓу помладите генерации, бидејќи денешните ученици во 2008 година претежно биле во градинка и не можат да се сетат на овие настани.
Февруари беше „богат“ со настани што јавно ги одбележува националистичката екстремна десница, па така започна со поменот за Милан Недиќ, колаборационистичкиот претседател на Владата на Србија во Втората светска војна. Овој пат се појавија и голем број антифашисти, па полицијата мораше да ги раздвои двете групи, а имаше и приведени екстремисти бидејќи сакаа физички да се пресметаат со нив.
Црква и стадион
Милош Перовиќ од Филозофскиот факултет во Нови Сад, кој со децении ги проучува екстремистичките, неонацистичките групи, како и навивачките и другите десничарски организации, во изјава за Рес публика прецизира дека на овие простори тие имаат корени од крајот на осумдесеттите години.
Падот на Берлинскиот ѕид во 1989 година доведе, вели Перовиќ, до епохална тектонска промена во свеста, во смисла дека комунизмот, социјализмот и сите други форми на левичарски идеи во глобални рамки повеќе или помалку отидоа на маргините на политичките настани и беа систематски потиснати институционално и вонинституционално, а во Југославија ова имаше особено драматични форми.
„Младите луѓе се радикализираат во училиште, преку каналите на социјализација, и тоа е главниот проблем на ова општество. А каналите преку кои младите луѓе пристапуваат до екстремистичките и профашистичките организации се, пред сè, навивачките групи. Од самиот почеток на тоа навивачко движење, во текот на осумдесеттите години, имаме поврзаност на овие групи со државната безбедност, и тоа беше многу разбирливо во тој период бидејќи тоа беше период на подготовка за војна на територијата на СФРЈ. На некој начин, овие навивачки групи преживеаја во таков формат и денес се многу позначајни отколку што некогаш биле“, наведува Перовиќ.
Тој истакнува дека навивачите на Црвена Звезда и Партизан, заедно со Српската православна црква, се главен инструмент на големосрпската идеологија на територијата на поранешна Југославија.
„Исто како што Српската православна црква има свои храмови во Црна Гора, Босна и Херцеговина и Хрватска, така и навивачките групи имаат свои ограноци во тие земји. Ова се некакви оперативни единици кои го шират и репродуцираат тој национализам од 1980-тите до денес. Навивачките групи се примарен и прв канал, иако денес, со доаѓањето на интернетот, на младите им е многу полесно да пристапат до таква содржина“, наведува тој.
Телеграм, кампови, социјални мрежи
Белградскиот центар за безбедносна политика ги следи овие трендови, а неговата анализа на девет екстремно десничарски канали на Телеграм од Србија, спроведена во текот на јуни и јули 2025 година, покажува дека овие актери, иако ограничени по број, имаат значително влијание врз ширењето на националистичките, проруските и антисистемските наративи.
„Екстремистичките канали на Телеграм во Србија промовираат доминантно проруски, антизападни и антисистемски наративи, создавајќи затворен и поларизирачки информациски простор“, е еден од заклучоците на истражувањето.
Исто така, беше забележано дека брзиот раст на одредени канали често следи по општествено-политички настани како што се избори и протести, што, како што е оценето од Белградскиот центар за безбедносна политика, ја покажува нивната способност за мобилизација и влијание во време на криза.
Белградскиот центар за безбедносна политика направи бројни други студии и анализи, а една од нив ја покажува владата како доминантна антисистемска екстремистичка сила.
Меѓу другото, беше забележано дека владејачката партија практикува паравоено организирање на таканаречените „лојалисти“ – формации со карактеристики на тајна и паравоена организација, „составена од криминалци, хулигани и екстремисти лојални на претседателот на Србија“, и дека има секојдневен говор на омраза и систематско насилство од страна на владејачката партија и нејзините функционери против неистомислениците. Исто така, постои релативизација на насилството кон неистомислениците и аболиција на насилните луѓе преку помилувања.
Државна политика на радикализам
Перовиќ истакнува дека на почетокот на своето владеење, СНС се обидувала да биде партија која ги опфаќа сите, но дека во моменти на криза, кога нејзината моќ е разнишана, таа „несомнено се враќа на својата фашистичка основа“. Ова не треба да биде изненадување, додава тој, потсетувајќи дека СНС произлезе од српската радикална партија на Воислав Шешељ, која имаше братски односи со Националниот фронт на Жан-Мари Ле Пен – главната фашистичка партија во Франција.
Како примери за загадувањето на јавниот простор со радикални, екстремистички и националистички пораки се муралите на воените злосторници, пред сè на Ратко Младиќ, како и пораката „Кога војската ќе се врати на Косово“, која за краток временски период беше насликана на стотици ѕидови низ цела Србија. Владата јавно го бранеше муралот на Младиќ, а посебно се истакна тогашниот министер за внатрешни работи Александар Вулин, а полициските кордони, во согласност со претходно споменатите Народни патроли, им спречија на активистите да го префарбаат муралот. Имаше апсења и истражни постапки за жени активистки поради фрлање јајца врз муралот, додека бранителите на муралот не беа уапсени, иако јавно се закануваа со насилство.
Уште во 2023 година, Младинската иницијатива за човекови права (YIHR Србија) поднесе 308 барања до општинските служби во 10 градови и општини во Србија со барање за отстранување на муралите и графитите што го слават воениот злосторник Ратко Младиќ. Без успех.
Еден од посликовитите примери за политиката на владата е тортурата врз членовите и активистите на здружението „Крокодил“, кое, иако е здружение за промоција на културата и литературата, со години е цел на десничарите и екстремистите од сите врсти.
Откако се организираа и го прецртаа графитот „Кога војската ќе се врати на Косово“ што беше напишан на ѕидот во близина на паркот каде што децата си играат секој ден, им беа напишани над 30 прекршочни пријави за наводно кршење на Одлуката за општински ред во Белград.
Сепак, судот пресуди дека пребојувањето на штетата (напишана со графити) на белиот ѕид од фасадата со бела боја не е прекршок. Поголемиот дел од постапките завршија со ослободителни пресуди. Интересно е што оние што ги напишаа графитите не беа идентификувани или приведени, ниту пак имаа можност да добијат казни за прекршување на Одлуката за општински ред.
Наставникот од Ниш, кој го прецртал истиот графит нацртан на ѕидот на основното училиште „Учител Таса“, бил казнет со 25 евра. Во исто време, СНС јавно го осуди неговиот чин и ги означи активистите на Зелено-левичарскиот фронт од Ниш кои учествуваа во отстранувањето на графитите како „автошовинисти“.
ПРЕД СНС: И Хаг и веронаука
Десничарските движења беа популарни дури и пред СНС да дојде на власт, но тие најчесто беа надвор од мејнстримот. Во 2011 година, Уставниот суд ја забрани неонацистичката организација „Национални строј“, а само еден месец откако СНС ја презеде власта во 2012 година, беше забранет и религиозно-фашистичкиот „Образ“. И двете постапки траеја со години.
Властите, кои од 2000 до 2012 година беа составени од разни деривати на ДОС што го собори Слободан Милошевиќ, и покрај забраните и јавната реторика против екстремно десничарските и националистичките организации, сепак презедоа чекори што значително придонесоа за радикализација и нормализација на национализмот и десничарските идеи, правејќи го десничарскиот политички спектар прифатлив.
Она што денес популарно се нарекува длабока држава или перманентна бирократија, а во Србија е припитомено како БИА или УДБА, успешно ги ставија под своја контрола навивачките и криминалните структури, и целата екстремна десница, со ретки исклучоци.
Милош Перовиќ истакнува дека овој процес бил олеснет од фактот што во периодот 2000-2012 година, десничарското движење можело да им се претстави на младите како еден вид бунт. Денес, додава тој, сè е поголо, побрутално и попроѕирно отколку што беше тогаш.
„Од една страна, Зоран Ѓинѓиќ ќе го уапси Слободан Милошевиќ и ќе го екстрадира во Хаг, а од друга страна, ќе воведе веронаука во училиштата, што е можеби главната причина зошто имаме толку побожна младина во формална смисла, или раст на верската догма во општеството. Во тоа време имавме луѓе на власт кои декларативно се залагаа за некаков вид евроатлантска интеграција, односно за некаков вид прозападна политика, а од друга страна, одат и го бараат гробот на Дража Михаиловиќ, го рехабилитираат четничкото движење и го прогласуваат за антифашистичко со парламентарни декрети и така натаму“, истакнува Перовиќ.
Замерки за десничарските движења
Последиците од процесите за кои зборува Перовиќ беа видливи и за време на студентските протести во текот на изминатите 15 месеци. Иако студентите јавно се дистанцираа од одредени поединци и организации во текот на изминатата година и забранија истакнување разни знамиња на нивните собири, знамиња со карта на Косово и пораката „Не се предаваме“, кои редовно ги носат и поддржувачите на владата, исто така често се појавуваа на студентските протести.
Од друга страна, степенот на политизација на верата е исто така живописно илустриран преку студентските протестни маршеви предводени од црковни знамиња, икони и дрвени крстови, што ги правеше да изгледаат повеќе како поворки отколку како протести. Знаме кое често се појавуваше во еден момент беше знаме со ликот на таканаречениот „локнест Исус“ што руската армија го користи на боиштата во Украина, а кое го носеа и членови на руската платеничка формација „Вагнер“.
Ова беше искористено за да се наметнат поделби меѓу студентите и приказни за преземањето на движењето од страна на БИА и Русија, иако е јасно дека овие знамиња не се појавуваа на повеќето протести и беа видливо отсутни од оние собири што завршија со брутален одговор на полицијата.
Од друга страна, црквата, со својата поддршка на властите и доследното казнување на малкуте свештеници кои се осмелија да ги поддржат студентите, јасно се изјасни на чија страна е.
И покрај сè, студентите сепак се упатија со велосипеди до Стразбур и трчаа до Брисел, со што јасно покажаа дека се свесни каде стојат човековите права и владеењето на правото, за разлика од Русија и нејзините сојузници.
РУСИЈА – кампови, обука и пропаганда
Екстремистичките, крајнодесничарските, па дури и неонацистичките и слични организации се на страната на Русија. Од друга страна, државните руски медиуми во Србија го поддржуваат наративот дека студентскиот отпор, кој се појави како одговор на трагичната смрт на 16 лица и деца под надстрешница во Нови Сад, е дел од „шарената револуција“ основана од Западот за соборување на владата во Србија. Покрај антизападниот наратив, Русија ја поддржува и милитаризацијата на општеството во Србија – за време на владата на СНС, во 2017 и 2018 година, а потоа повторно во 2022 година, беше забележано постоење на руски кампови за обука на деца. Исто така, благодарение на апсењата во Молдавија, стана познато за постоењето на руски кампови за обука на саботери кои би предизвикале немири пред изборите во таа земја. Некои од учесниците во оваа афера се јасно поврзани со властите во Србија.
Постоењето на Српско-рускиот хуманитарен центар во близина на Ниш, кој беше отворен кон крајот на април 2012 година, десет дена пред СНС да дојде на власт, со цел да се реагира на пожари, природни катастрофи и технолошки дефекти, е исто така под знак прашалник. Неговото постоење и работење беа тајни и нетранспарентни во текот на целиот овој период, па затоа на крајот од минатата година се појавија барања за негово затворање. Вреди да се потсетиме дека Србија, иако е кандидат за членство во Европската Унија, не воведе санкции против Русија поради нејзината агресија врз Украина.
Перовиќ проценува дека перцепцијата за Русија кај националистичкиот дел од јавноста е всушност слика за таа јавност, а не каква може и е Русија во реалноста, бидејќи, како што наведува тој, поголемиот дел од општеството всушност не знае детално што е Русија, како функционира, каква е рамнотежата на моќта и така натаму.
„Од 2010 година, Русија стана значително посилна и стекна некаков статус во меѓународните односи, и, всушност, мислењето на целата српската екстремна десница е дека во овие напори би можеле да ја заштитат Русија, како некаква нова сила што се појавува во глобалните геополитички односи и која е заштитник на она што тие го перцепираат како национални интереси на Србија“, вели нашиот соговорник.
Со оглед на сè, додава Перовиќ, состојбата меѓу младите во Србија е дури и добра, во споредба со тоа каква би можела да биде.
