Странското мешање и манипулацијата со информации сега се трајна реалност за европските демократии, а земјите треба да бидат постојано будни и подготвени да се прилагодуваат.
„Бојното поле повеќе не е ограничено на територија. Тоа се протега во нашите информациски системи, во нашите општества, и постојано се менува. Оние што ги спроведуваат овие операции учат, се прилагодуваат и ги дефинираат своите методи. Тие се движат низ платформите. Ги искористуваат новите технологии. Се преправаат во легитимни гласови“, ѝ кажа на публиката молдавската претседателка Маја Санду во својот воведен говор на конференцијата на Советот на Европа за медиумска писменост и информациски интегритет одржана годинава во Кишинев.
Санду јасно стави до знаење дека нема враќање на старите времиња. Демократиите мораат да прифатат дека манипулацијата е тука за да остане и дека будноста мора да биде постојана; владите, институциите и општествата треба да се движат брзо колку и самите закани. Таа истакна дека Молдавија се соочила со повторени обиди да се поткопа нејзината демократија преку сомнително финансирање, искривени наративи и онлајн операции, но нејзиниот народ возврати и на крајот издржа. Тие гласаа за членство во ЕУ на референдумот во 2024 година, ја реизбраа Санду за претседателка подоцна истата година и ѝ дадоа победа на нејзината проевропска партија на парламентарните избори во 2025 година.
„Изборите поминаа, но тоа не значи дека нападите престанаа“, рече Санду. „Тоа само значи дека методите се променија. Значи дека притисокот е посуптилен, пософистициран и често потежок за откривање.“
Молдавија, која се осамостои од Советскиот Сојуз во 1991 година и стана кандидат за членство во ЕУ во 2022 година, е на првите линии во напорите да се намали влијанието на Москва. Набргу по целосната руска инвазија на Украина, властите забранија руски телевизиски канали, воени ток-шоуа и програми за политички дискусии. Мерката беше воведена под вонредна состојба и го опфати целиот аудиовизуелен сектор.
Истовремено, земјата додаде јасна дефиниција за дезинформации во својот Кодекс за аудиовизуелни медиумски услуги. Аудиовизуелниот совет доби овластување да изрекува строги казни, на исто ниво со оние за говор на омраза или дискриминација, објасни Лилјана Виту, претседателка на Аудиовизуелниот совет.
И покрај тоа што првите формални санкции за дезинформации дојдоа дури две години подоцна, новите правила имаа непосредно влијание. Голем дел од проблематичната содржина едноставно се пресели на интернет, каде регулативата останува слаба и каде нема еквивалентен надзорник, рече Виту, забележувајќи дека оние што стојат зад тоа брзо се прилагодија.
Сепак, „Регулативата е важна“, рече Виту, повикувајќи на построги и поширок опфат на правила за да се заштитат земјите од странско мешање и манипулација со информации, или СММИ.
Но Молдавија исто така почна да истражува кој навистина ги поседува медиумските куќи и од каде доаѓаат парите. Кампањите за дезинформации имаат потреба од готовина, рече Виту, за рекламирање, политичка поддршка или дури и за плаќање на свештеници да патуваат во Москва, на пример. Оттука, властите почнаа да ги проверуваат крајните вистински сопственици на медиумските субјекти. Своите наоди ги проследија до единиците за спречување на перење пари, обвинителите за борба против корупцијата, телото за заштита на конкуренцијата и разузнавачките служби, а во некои случаи трагата водеше до кривични истраги.
Таа продолжи дека, следејќи ги руските државни телевизиски канали во деновите непосредно пред инвазијата во 2022 година, регулаторите забележале наративи кои веќе го подготвувале теренот за воена акција против Украина. Тоа рано предупредување им помогна да видат како дел од јавноста бил омекнат со пропаганда. Виту рече дека работата започнала со следење на тоа што е на екранот, но прераснала во нешто многу пошироко, вклучувајќи ја целата влада, па дури и објаснувајќи ѝ на јавноста какви трикови се користат, како што е изоставувањето на клучни факти при известувањето за војната или за бегалската криза.
Извор: envato
Виту предупреди дека овие методи се шират и надвор од Молдавија и имаат тенденција да се засилуваат во периодот околу изборите.
„Интензитетот на нападите се зголемува за време на избори“, рече Виту. „Почекајте ги изборите за Европскиот парламент и една година пред нив, и ќе видите дека интензитетот ќе биде тука.“
Таа исто така ја отфрли идејата дека земјите членки на Европската Унија се некако поштедени од истото ниво на СММИ. „Сите добри времиња завршија“, рече таа. Враќањето на нормалата или едноставното копирање на старите правила нема да биде доволно ниту за Молдавија, ниту за пошироката ЕУ, рече таа.
Како дел од својата војна против СММИ, Молдавија исто така основа центар за стратешка комуникација за да ги забележи дојдовните наративи и да подготви одговори и објаснувања за јавноста. Овој пристап исто така доведе до силно вклучување на меѓународните партнери. Но и покрај сето тоа, проблемите остануваат. На последните парламентарни избори, Виту рече дека манипулацијата со алгоритмите на социјалните мрежи помогнала една партија да освои шест места.
Виту рече дека онлајн операцијата, која таа верува дека претставува координирано и неавтентично однесување, се активирала дури две недели пред гласањето, давајќи им на властите премалку време да реагираат соодветно, на пример со отстранување на партијата од гласачкото ливче.
„Тоа што може да го направи земја членка на ЕУ, земја кандидат за членство во ЕУ не може, се плашам“, додаде таа. Поништувањето на избори, како во Романија, откако луѓето веќе гласале, едноставно не доаѓаше предвид. Таа заврши со суморна прогноза дека платформите на социјалните мрежи „успеаја да освојат некои места во молдавскиот Парламент“ и дека истиот метод би можел да се примени за да се „освојат многу места на следните избори за Европскиот парламент – ако ова не се реши.“
Молдавија сфати нешто што поголемиот дел од Европа сè уште одбива да си признае: ова не е криза што доаѓа и поминува, туку трајна состојба со која се живее.
Тоа што се случи во Кишинев не е молдавски проблем. Истиот метод што таму помогна да се освојат шест пратенички места утре може да освои многу повеќе на изборите за Европскиот парламент. Прашањето не е дали Европската Унија ќе може соодветно да реагира, туку дали ќе го стори тоа умешно, во период пред да почнат изборните кампањи и медиумскиот спектакл, а не откако сè е завршено.
