Во последниве години Русија успеа да развие исклучително софистициран апарат за ширење на дезинформации со цел да ја поткопа довербата во Европската Унија, НАТО и во либералните демократски институции. Еден од клучните наративи во овие кампањи е да се прикажат Германија и другите водечки земји од ЕУ како општества кои се во длабока економска, политичка и морална криза.
Овој наратив потоа целно се пласира во земјите кои се кандидати за членство во ЕУ, особено во оние од Западен Балкан, со цел да се генерира евроскептицизам, да се зајакнат проруските политички опции и да се забават интеграциските процеси.
Германија веќе со години е една од главните цели на руските операции за дезинформирање. Според анализата направена од Дојче Веле, руските кампањи особено се интензивираат пред изборите во Германија, со цел дискредитирање на партиите од политичкиот центар и зајакнување на радикалните опции. Експертите од CeMAS посочуваат дека поголемиот дел од лажните вести се насочени против Зелените, ЦДУ и СПД, додека АфД, која е партија која се залага за помек пристап кон Русија, се споменува речиси исклучиво во позитивен контекст.
Некои примери за овие кампањи вклучуваат измислени приказни во врска со менталниот слом на кандидатот на ЦДУ, Фридрих Мерц, кои се видени повеќе од 5,4 милиони пати на платформата X, како и лажни обвинувања за корупциски скандали во кои се вклучени високи функционери на Зелените, како што се Роберт Хабек и Клаудија Рот. Ваквите кампањи имаат двојна функција: да го дестабилизираат политичкиот центар во Германија и да создадат перцепција дека ЕУ е во длабока криза која е неспособна да се справи со внатрешните предизвици.
Стратегијата на Русија за манипулирање со информации се базира на неколку клучни цели: слабеење на ЕУ како геополитички актер, зајакнување на проруските политички сили во соседството на Унијата и спречување на понатамошно проширување на НАТО. Ако ЕУ е прикажана како нефункционална, поделена и економски нестабилна, земјите-кандидатки ја губат мотивацијата за реформи и за усогласување со европските стандарди. Во едно такво опкружување, проруските партии полесно промовираат наративи за „алтернативни партнерства“, „неутралност“ или „балансирана политика“.
Балканот како терен за ширење пропаганда
Западен Балкан е особено ранлив на овие наративи поради нерешените етнички и политички тензии, слабите институции, ниското ниво на медиумска писменост, присуството на проруски политички и верски структури како и бавниот процес на интеграција во ЕУ.
На Сараевската безбедносна конференција во 2024 година, експертите предупредија дека Западен Балкан е следниот фронт на Владимир Путин и дека Кремљ го користи регионот како терен за обука за војување со информации, вклучително и ширење дезинформации и инструментализација на етнички и религиозни поделби.
Д-р. Азим Ибрахим од Институтот за стратегија и политика „Њулајнс“ вели дека руското влијание во регионот е „последица на повлекувањето на Западот“ и дека Москва вешто го искористува вакуумот создаден од недостатокот на јасна европска перспектива. Директорот на конференцијата, Хикмет Карчиќ, истакна дека Кремљ со години го користи Западниот Балкан како терен за операции со информации, вклучително и ширење дезинформации и искористување на етничките тензии.
Аналитичарите од регионот исто така предупредуваат на растечкиот интензитет на руските операции. Црногорскиот аналитичар Милош Вукановиќ од CDT вели дека „рускиот наратив за тоа дека Западот е декадентен и дека Европа е неуспешна е длабоко вкоренет во дел од црногорското општество, особено преку верските структури и медиумите поврзани со просрпски политички актери“. Српскиот експерт за безбедност Зоран Драгишиќ предупредува дека „руското влијание во Србија е најсилно во регионот токму затоа што се потпира на емоции, идентитет и историски митови, а не на рационални аргументи“.
Во анализата на списанието „Европска безбедност и одбрана“ се потенцира дека Западен Балкан е „клучниот показател за променливиот карактер на безбедносен поредок во Европа“, што е предмет на растечко влијание однадвор, особено од Русија. Според оваа анализа, регионот се претворил во област на стратешка конкуренција, каде што „се реактивираат вековните линии на раздор“, а стабилноста на Балканот станува клучна за поширокото евроатлантско опкружување.
Руските кампањи за дезинформации во регионот најчесто се потпираат на неколку препознатливи наративи. Првиот е претерувањето со економските проблеми во ЕУ, особено во Германија. Локалните проруски портали и социјални мрежи честопати објавуваат сензационалистички приказни за „колапсот на германската индустрија“, наводни масовни протести против владите и измислени социјални кризи. Целта е да се создаде впечаток дека ЕУ не е стабилна дестинација и дека „нема што да понуди“.
Вториот наратив ги истакнува „двојните стандарди“ на ЕУ кон Балканот. Овој наратив сугерира дека ЕУ фаворизира некои земји, намерно ја забавува интеграцијата на Босна и Херцеговина, Србија, С. Македонија и Косово и ги „понижува“ локалните политичари.
Третиот наратив е промоција на Русија како „заштитник на традиционалните вредности“, особено во Србија, босанскиот ентитет Република Српска и делови од Црна Гора. Русија се претставува како бранител на православието, противник на „декадентниот Запад“ и сојузник во борбата против „западниот империјализам“.
Длабоки последици за општеството
Доколку погледнеме поединечно за секоја држава, ќе забележиме дека овие наративи стануваат уште појасни. Во Србија, на пример, доминантен наратив е тој дека ЕУ е „непријателски настроена кон српските интереси“ а Русија е „единствениот искрен сојузник“. Во Република Српска, наративот за „неуспешна Европа“ се користи за да се оправда политичкото дистанцирање од ЕУ и зближувањето со Москва. Во Црна Гора, руските кампањи се насочени кон поделбите меѓу прозападниот и просрпскиот блок, користејќи ги црковните структури и медиумите за ширење пораки за „духовна загрозеност“ и „западна декаденција“. Во С. Македонија, руските наративи се фокусираат на незадоволството од Преспанскиот договор и тврдењето дека ЕУ ги „измамила Македонците“. Во Босна и Херцеговина, наративите се фрагментирани: меѓу бошњачката јавност се шири приказната за „лицемерието на ЕУ“, додека меѓу српскиот корпус се промовира идејата дека ЕУ е „антисрпска“ и дека Русија е „заштитник на српските интереси“.
Регионалниот проект „Fact Content Lab“ дава дополнителен увид во наративите, кој ги анализираше најчестите дезинформации за ЕУ на Балканот. Беа идентификувани наративи за наметнување на ЛГБТК вредности, економско уништување, експлоатација на ресурси и носталгија за Југославија како „подобри времиња“.
Последиците од ваквите кампањи се длабоки. Во БиХ, Србија и Црна Гора, довербата во ЕУ е намалена, особено кај младите луѓе. Дезинформациите за „неуспешна Европа“ придонесуваат за постоење на чувство дека интеграцијата не вреди за вложениот труд. Партиите што се залагаат за неутралност, за балансирање или кои имаат отворено проруски позиции добиваат на популарност. Дезинформациите ги продлабочуваат постојните етнички и политички поделби, што ги попречува реформите и го забавува напредокот кон ЕУ. Во исто време, регионот станува сè повеќе ранлив на хибридни закани, вклучувајќи сајбер напади, манипулација со информации, политичка инфилтрација и инструментализација на верските институции.
Одговорот на руските дезинформации мора да биде повеќеслоен: зајакнување на медиумската писменост, транспарентност на дигиталните платформи, поддршка за независните медиуми и поактивно ангажирање на ЕУ. Бавното темпо на интеграција во ЕУ создава простор за руско влијание, додека побрзите и појасни процеси би ја намалиле ранливоста на Западен Балкан.
