Вториот протокол е крајно проблематичен и штетен не само затоа што создава билатерален притисок, туку затоа што тој притисок го нормализира и го вградува во самата институционална логика на пристапувањето кон Европската Унија.
Пристапувањето кон ЕУ е замислено како процес заснован на правила, во кој државите кандидати напредуваат преку исполнување на јасно дефинирани правни и институционални критериуми.
Иако билатерални спорови меѓу земјите членки и кандидатите отсекогаш постоеле, тие традиционално останувале надвор од самото управување со пристапниот процес. Случајот на Македонија и Бугарија остро отстапува од овој модел. Во овој случај, историските и идентитетските барања се формално вградени во пристапниот процес преку Вториот протокол (записник) усвоен во 2022 година, кој ги конкретизира и проширува обврските надвор од рамките на Договорот за пријателство, добрососедство и соработка од 2017 година.
Барањата на Бугарија кон Македонија се втемелени во обврзувачки државни позиции, артикулирани во Националната рамковна позиција на Бугарија од 2019 година и дополнително зацврстени со парламентарна декларација што ја обврзува секоја бугарска влада да наложува историски и идентитетски услови во односите со Македонија.
Во сржта на оваа рамка се наоѓа официјалниот бугарски наратив кој ја третира македонската историја пред 1944 година како бугарска историја, македонскиот јазик како регионална варијанта на бугарскиот, а самата македонска нација како вештачка конструкција создадена по 1944, преку, како што Софија тврди, „пренапишување на историјата на дел од бугарскиот народ“ под југословенска власт. Во рамките на овој наратив, македонскиот национален идентитет не се третира како посебен историски развој, туку како инверзија на бугарскиот идентитет, одржувана преку наводна „антибугарска идеолошка основа“. Според оваа логика, отстранувањето на таа „антибугарска“ основа би ја поништило легитимноста на самиот македонски етнојазичен идентитет.
Оваа доктринарна позиција ја обликува интерпретацијата на Бугарија на Договорот за пријателство, добрососедство и соработка од 2017 година меѓу двете земји, особено во однос на неговото упатување на „заедничката историја“. Во официјалниот бугарски дискурс, оваа формулација не се третира како основа за плурален историски дијалог, туку како барање Македонија да ја прифати бугарската интерпретативна рамка и да ја одрази преку работата на Заедничката историска комисија во училишните наставни програми, учебниците, јавните комеморации и државните институции.
Вториот протокол (записник), кој ја евидентира работата на билатералната Меѓувладина комисија, функционира како клучен инструмент за спроведување на овој договор. Но неговото значење не се исцрпува во самата имплементација на Договорот од 2017 година. Протоколот содржи елементи што излегуваат надвор од неговиот непосреден опсег и ја разоткриваат подлабоката структурна асиметрија во односите меѓу двете држави. Таа асиметрија произлегува од фактот што Бугарија ги поврзува своите очекувања од Протоколот – особено во однос на историјата и идентитетот – со своето право на вето во рамките на пристапниот процес кон Европската Унија.
Оваа асиметрија беше формализирана преку таканаречениот француски предлог од 2022 година. Протоколот беше инкорпориран во став 5 од Преговарачката рамка на Европската Унија, каде што обврските што произлегуваат од член 12 на Договорот од 2017 година — годишните прегледи и мерките за ефективна имплементација, односно протоколите (записниците) — беа поставени заедно со Копенхагенските критериуми и другите клучни услови за пристапување.
Иако ваквото позиционирање не им доделува формален статус на критериуми за пристапување кон ЕУ, тоа им обезбедува паралелна процедурална тежина во самиот механизам на напредување. Европската комисија потоа е обврзана да известува за нивната имплементација на секоја Меѓувладина конференција, а бидејќи секоја таква конференција бара едногласност, овие билатерални обврски добиваат трајна видливост и влијание во секоја фаза од пристапниот процес.
Вториот протокол е опасен не само поради начинот на кој во него е вграден асиметричниот билатерален притисок, туку и поради тоа што ја претвора условеноста во отворен процес што може континуирано да се оценува, но никогаш конечно да се затвори. Преку претворање на нерешените историски и идентитетски спорови во континуирано надгледувани процедурални обврски, Протоколот го претвора научното несогласување во постојан тест на политичка усогласеност. Наместо да функционира како пат кон дијалог за прашања од билатерална природа, тој вградува отворена евалуација „до членството во ЕУ“, создавајќи форма на условеност што може неограничено да се оценува, но не може конечно да се исполни без прифаќање на бугарската доктринарна рамка.
Анализата што следи објаснува како функционира овој механизам и зошто тој претставува драматично отстапување од логиката на водењето на процесот на проширување на Европската Унија.
1.Како научното несогласување се претвора во трајно неисполнување
На прв поглед, Заедничката историска комисија воспоставена меѓу Македонија и Бугарија не изгледа како нешто невообичаено. Билатералните историски комисии се користат како форум за дијалог за чувствителни историски прашања меѓу држави, без однапред утврдена обврска за усогласување на толкувањата. Тие најчесто се замислени да поттикнуваат дијалог, да ги намалуваат симболичките тензии и со текот на времето да придонесуваат за меѓусебно разбирање. Клучно, од ваквите комисии не се очекува да ја „решат“ историјата. Несогласување, делумно согласување, па дури и застој се нормални исходи на научната работа, особено кога станува збор за прашања на идентитет и национален наратив.
Вториот протокол суштински ја менува оваа логика. Наместо да ја третира Историската комисија како форум за отворен научен дијалог, тој ја преформулира Комисијата како механизам за испорака, чија работа континуирано се оценува во рамките на пристапниот процес кон ЕУ. Не е повеќе прашањето дали историчарите ќе постигнат консензус, туку дали отсуството на консензус ќе се интерпретира како неисполнување на обврските.
Оваа промена започнува со начинот на кој Протоколот ја оценува претходната работа. Иако формално ја признава активноста на Комисијата во периодот меѓу 2019 и 2022 година, истовремено евидентира незадоволство, наведувајќи дека таа „потфрла во однос на очекувањата“. Овие очекувања се втемелени во претходно воспоставената доктринарна позиција на Бугарија за историјата и идентитетот, која функционира како основа за тоа што се смета за прифатлив исход. Претходната ангажираност на Комисијата не го придвижува процесот напред; таа служи само за воспоставување појдовна точка за обновен притисок.
Протоколот дополнително ја зацврстува оваа логика преку постојани барања за „јасни“, „конкретни“ и „ефикасни“ резултати. На прв поглед, ваквиот јазик може да изгледа разумен. Во практика, меѓутоа, станува збор за привидна прецизност: не е утврдено што точно се смета за „јасен“ или „конкретен“ резултат, кој го утврдува тоа и кога може да се смета дека обврската е исполнета. Токму оваа отвореност му ја дава силата на механизмот.
Бидејќи историската наука не функционира преку испораки на резултати на начин на кој функционира регулаторната реформа, овие барања воведуваат критериум што научната работа не може да го исполни без да се откаже од плурализмот.
Ова прашање добива особена тежина во моментот кога Протоколот ја насочува Комисијата кон „презентација на фактите и настаните од заедничката историја што ги поврзува двете држави и нивните народи“. Иако ваквата формулација се повикува на научна неутралност, таа во суштина однапред привилегира еден интерпретативен хоризонт. Во рамките на официјалната доктринарна позиција на Бугарија, „заедничката историја“ се толкува како бугарска историја, додека македонската национална посебност пред 1944 година се смета за историски нелегитимна.
Инсистирањето на „строго научна дебата“ и на „објективна, врз докази заснована интерпретација“ не ја ублажува оваа асиметрија. Напротив, тоа функционира како процедурален јазик преку кој се спроведуваат однапред зададени доктринарни очекувања.
Критериумот за тоа што се смета за „јасен“ или „прифатлив“ резултат не произлегува од плурални научни стандарди, туку од усогласеност со интерпретативна рамка што веќе е дефинирана во официјалната позиција на Бугарија за македонската историја и идентитет. Оттука, толкувањата што го потврдуваат македонскиот историски континуитет се однапред оценети како недоволни, ненаучни или политички мотивирани.
Оваа асиметрија дополнително се зацврстува преку начинот на кој е организиран авторитетот за толкување во самиот процес. Иако Протоколот постојано се повикува на научна објективност и строга методологија, Бугарија доследно го отфрла вклучувањето на неутрални надворешни експерти – вклучително и од УНЕСКО или Советот на Европа – кои би можеле да понудат методолошка насока или да ја врамат работата на Комисијата во рамките на општоприфатени научни стандарди.
Со исклучувањето на надворешната експертиза, арбитражата околу методологијата останува затворена во рамките на билатералниот процес, каде што доктринарната позиција на едната страна веќе ги дефинира границите на прифатливото толкување.
Наместо да ја вгради работата на Комисијата во воспоставени академски практики, Протоколот консолидира асиметрична епистемолошка структура, во која повикувањето на научна строгост не функционира како заштита на плурализмот, туку како средство за дисциплинирање на историското толкување.
Клучен чекор во претворањето на несогласувањето во неисполнување е укинувањето на можноста за излез од процесот. Протоколот експлицитно утврдува дека работата на Историската комисија не може еднострано да се прекине. Тоа значи дека трајното несогласување не го затвора процесот, не го става во мирување и не го пренасочува.
Напротив, тоа несогласување останува трајно присутно како доказ за „недоволен напредок“. Она што во нормални научни околности би претставувало легитимен исход на истражувачка работа, овде се претвора во обврска релевантна за пристапниот процес.
Обврските за имплементација дополнително ја зацврстуваат оваа логика, претворајќи ги согласувањето или несогласувањето во основа за континуирана евалуација. Протоколот предвидува сите резултати што ќе произлезат од работата на Историската комисија да се вградат во утврдени рокови во наставните програми, учебниците, спомениците, музејските поставки и јавните бази на податоци. Но, континуираната неспособност на Комисијата да постигне договор не ги суспендира овие обврски. Напротив, самото отсуство на договор се третира како доказ за недоволен напредок. На тој начин, условеноста се активира без оглед на исходот.
Во ваквата поставеност, обврските за имплементација служат како постојан извор на притисок. Без разлика дали ќе се постигне договор или не, условеноста продолжува да се активира. Кога договор не постои, самиот застој се третира како неисполнување. Кога постои делумен договор, тогаш предмет на спор станува начинот на толкување и прикажување на содржините во учебници, музеи, споменици и јавни материјали. На тој начин, условеноста не се затвора, туку само се префрла од едно поле на друго. Од несогласување околу научните толкувања потоа притисокот се насочува кон јавната употреба и презентација на историјата.
Овој притисок дополнително се засилува преку структурата на надзор. Според воспоставената практика, Историската комисија усвојува договорени позиции, а владите потоа имаат обврска да ги спроведат. Самата оваа поделба на улоги не е проблематична.
Извор: envato.com
Проблемот настанува кога, преку Вториот протокол, меѓувладиното ниво добива и оценувачка улога во однос на тоа дали воопшто постои „напредок“ во работата на Комисијата. На тој начин, политичката проценка не останува ограничена на имплементацијата, туку се прелева врз самата научна работа, при што отсуството на согласност се третира како неуспех, а не како легитимен исход на историска дебата.
Истовремено, надзорот се проширува и врз наставната практика, преку обврската да се користат и презентираат „оригинални историски извори“, без прецизно утврдени и неутрални критериуми за нивен избор и толкување. И самата неможност да се постигнат резултати што може заеднички да се објават може да се прикаже како недостиг на напредок, без оглед на научните причини за тоа.
Во целина, овие одредби ја претвораат Историската комисија од простор за дијалог во постојан механизам за проверка на усогласеноста. Напредокот постојано се оценува, но процесот не може да се затвори без суштинско прифаќање на бугарската доктринарна позиција. Несогласувањето не останува научно несогласување, туку се толкува како опструкција. Така, Точка 2 од Вториот протокол ги претвора нерешените несогласувања околу историјата во траен услов на пристапувањето кон Европската Унија, при што отсуството на доктринарна усогласеност постојано може да се користи како политички аргумент.
2. Како редоследот на пристапување ја претвора условеноста во трајна состојба
За да се разбере зошто Вториот протокол внесува особено сериозна нестабилност во пристапниот процес кон Европската Унија, најнапред е неопходно да се појасни како вообичаено функционира редоследот на пристапување. Процесот на пристапување се одвива преку низа Меѓувладини конференции, кои означуваат политички и технички напредок. Условеноста е замислена да биде строга, но временски ограничена.
Откако одреден услов ќе биде исполнет и ќе се помине конкретна фаза, очекувањето е дека таа нема повторно да се отвора, освен во случаи на сериозно назадување. Напредокот треба да ја намалува неизвесноста, а не да ја проширува.
Вториот протокол ја превртува оваа логика преку комбинирање на неповратни обврски за државата кандидат со дискреционо право на (не)согласност што го задржува земјата членка. Оваа асиметрија е најјасно видлива во редоследот поврзан со уставните измени. Бугарија ја условува својата согласност за натамошно придвижување на пристапниот процес со тоа Македонија да го измени Уставот и во него да ги вклучи Бугарите како конститутивна категорија. Македонија, од своја страна, е принудена експлицитно да прифати дека следните чекори во пристапувањето ќе се случат дури по стапувањето во сила на овие уставни измени.
Уставните промени се политички и практично неповратни. Сепак, Протоколот не предвидува никакво соодветно ограничување на можноста Бугарија подоцна да покренува дополнителни приговори во текот на процесот.
Овој редослед не е само процедурално прашање. Тој ја претвора уставната измена во влезен услов чии последици се протегаат далеку надвор од нејзиниот непосреден правен опфат. Измената не дејствува во неутрална интерпретативна средина. Официјалната позиција на Бугарија го негира историскиот легитимитет на македонскиот идентитет и го третира како вештачка конструкција создадена по 1944 година, изведена од бугарскиот идентитет. Откако Бугарите ќе бидат уставно признати, во контекст во кој Бугарија го негира историскиот легитимитет на македонскиот идентитет и јазик, идните спорови околу историјата, симболиката и јавниот дискурс можат да се преквалификуваат во прашања на уставна заштита, наместо да останат во сферата на научно или политичко несогласување. Така, исполнувањето на обврските во една фаза не ја затвора условеноста, туку го проширува полето на понатамошна евалуација.
Ризиците од ваквиот дизајн стануваат уште поочигледни кога ќе се разгледа начинот на кој Протоколот ги уредува прашањата на говор на омраза и пристапот до архивите. Овие одредби целосно ги заобиколуваат европските правни стандарди и функционираат според суштински поинаква логика.
Протоколот ги обврзува страните да преземаат мерки против говор на омраза во учебниците, спомениците, јавните натписи и јавниот дискурс, но тоа го прави без да го дефинира поимот преку правото на ЕУ, судската практика на Европскиот суд за човекови права или меѓународно признати стандарди (ОН). Наместо тоа, утврдувањето и следењето се доверени на министерства и дипломатски канали, а не на судски институции. Овој аспект е клучен. Тој овозможува бугарското доктринарно толкување да го обезбеди оперативниот стандард.
Во рамките на официјалната рамка на Бугарија, изразите што го потврдуваат македонскиот историски континуитет пред 1944 година, што ја отфрлаат претставата за македонската нација како вештачка творба или ја карактеризираат улогата на Бугарија за време на Втората светска војна како фашистичка окупација, редовно се опишуваат како изрази на „антибугарска идеологија“.
Иако Протоколот формално не воспоставува доктринарна рамка како експлицитен стандард, ваквите толкувања во практика се операционализираат преку неговите механизми за следење и оценување. На тој начин, историски засновани или академски наративи можат да бидат преквалификувани како говор на омраза. Оттука, проблемот не се сведува на екстремистички или навредлив јазик, туку на јавното афирмирање на македонската историска посебност. Говорот на омраза престанува да функционира како заштита од дискриминација и се претвора во инструмент на усогласеност што го дисциплинира идентитетското изразување.
Опасноста дополнително се продлабочува преку механизмите за спроведување. Одредбите што се применуваат по Меѓувладината конференција овозможуваат јавните средства за културна и уметничка продукција да бидат суспендирани или ретроактивно да се бараат назад доколку се утврди постоење на говор на омраза. На тој начин, изложеноста не се ограничува на формалното образование, туку се проширува и врз филмови, изложби, публикации, комеморации и културната меморија во поширока смисла. Бидејќи стандардите не се јасно дефинирани, а оценувањето е политичко, а не судско, културните чинители ќе се соочуваат со силни поттикнувања за превентивна самоцензура.
Изразувањето станува ризично не затоа што ги нарушува европските норми, туку затоа што може да предизвика билатерални приговори засновани на доктринарно несогласување.
Архивските одредби од Вториот протокол се особено индикативни затоа што се насочени кон област во која Македонија веќе имаше воспоставено широк пристап. И пред усвојувањето на Протоколот, македонските архиви беа отворени за индивидуален пристап врз основа на домашното законодавство, овозможувајќи им на истражувачите, новинарите и граѓаните да ги консултираат релевантните материјали по поединечни барања. Оттука, Протоколот не воведува архивска отвореност таму каде што таа не постоела. Наместо тоа, тој ја редефинира веќе постојната практика како недоволна.
Наместо да оценува дали архивите се достапни, Протоколот ја преформулира архивската политика како тековна обврска чија соодветност може постојано да се доведува во прашање. Во употреба се воведуваат поими како „целосен“, „неограничен“ и „навремен“ пристап, без притоа да се утврдат јасни прагови или крајни точки. Не е назначено ниту неутрално тело што би ја утврдувало усогласеноста. Како резултат на тоа, пристапот до архивите станува трајно оспорлив, без оглед на тоа колку е веќе обемен.
Уште поважно, пристапот не се третира како цел сам по себе. Во рамките на официјалната доктринарна рамка на Бугарија и во очекувањата поврзани со работата на Историската комисија, архивската отвореност се подразбира како средство за потврдување на однапред воспоставен наратив за наводна систематска репресија врз лица што наводно се самоидентификувале како Бугари за време на комунистичкиот период. Ако архивските материјали не ја поддржуваат оваа интерпретација, прашањето повеќе не се поставува како проблем на историска сложеност или ограниченост на доказите. Наместо тоа, пристапот може да се прикаже како селективен или политички филтриран, дури и кога архивите се формално отворени.
Ова ја разоткрива суштинската цел на овие одредби. Политизацијата на архивите не служи за транспарентност. Таа служи за усогласување. Усогласеноста не се оценува само според тоа дали документите се формално достапни, туку според тоа дали архивскиот материјал потврдува конкретна интерпретативна рамка.
Дури и по овозможувањето пристап, споровите можат повторно да се отворат со образложение дека биле извлечени „погрешни“ заклучоци или дека очекуваните потврди не се појавиле.
Протоколот експлицитно го продолжува важењето на многу од овие обврски до самото членство во Европската Унија. Ова временско врамување е од клучно значење. Тоа го претвора нерешеното научно несогласување и оспорените историски толкувања во долгорочни обврски поврзани со пристапувањето. Како што процесот напредува и политичката цена на одложување расте, притисокот за усогласување се засилува, бидејќи како услов за напредок се подразбира целосно исполнување на сите обврски до членството во ЕУ, при што нема јасно дефинирани критериуми за исполнување надвор од прифаќање на бугарската доктринарна рамка.
На овој начин, редоследот на пристапување според Вториот протокол се претвора во структура на уценување. Неповратните обврски се наметнуваат однапред, правото на дискрециона несогласност од страна на Бугарија се задржува, а области како историјата, архивите и јавниот говор се трансформираат во обновливи тестови на усогласеност. Условеноста повеќе не ја насочува државата кандидат кон членство преку јасно дефинирани критериуми. Наместо тоа, таа ја врзува во отворен процес на доктринарно усогласување, чие завршување никогаш формално не е во нејзина контрола.
3. Што открива ова за начинот на кој се води проширувањето на ЕУ
Ако се разгледува изолирано, Вториот протокол може да изгледа како специфичен одговор на особено тежок билатерален спор. Но кога се чита во поширок институционален контекст, тој открива подлабока трансформација во начинот на кој може да се преобликува самиот процес на проширување на Европската Унија одвнатре. Опасноста што ја разоткрива не лежи само во тоа што една земја членка пласира ревизионистички историски тврдења, туку во фактот дека процесот на проширување може да се пренамени како средство за спроведување на отворена и долгорочна билатерална условеност, без формални измени на правилата на ЕУ.
Традиционално, условеноста во рамките на ЕУ е замислена околу логиката на затворање поглавја. Условите се строги, но тие треба да може да се исполнат. Напредокот се оценува според јасно утврдени правни и институционални мерила. Дури и кога политичката дискреција игра одредена улога, основната логика останува кумулативна. Усогласеноста ја намалува неизвесноста.
Вториот протокол воведува поинаква логика. Со вградување на билатералните обврски во процедуралното јадро на пристапувањето, тој ја одвојува условеноста од можноста таа да се исцрпи преку исполнување. Обврските не се оценуваат според фиксни крајни точки, туку според променливи очекувања.
Несогласувањето не сигнализира потреба од посредување. Тоа се третира како доказ за неисполнување. Во ваква поставеност, условеноста повеќе не функционира како пат кон членство, туку како механизам на траен притисок.
Она што ја прави оваа промена особено значајна е фактот што таа се случува без формално менување на архитектурата на проширувањето. Протоколот не ги редефинира Копенхагенските критериуми, не го менува правото на ЕУ и не создава нови преговарачки поглавја. Наместо тоа, тој дејствува преку процедурален механизам. Бидејќи обврските од член 12 на Договорот од 2017 година се позиционирани во Преговарачката рамка на ЕУ и подложени на известување на секоја Меѓувладина конференција, тие добиваат иста повторлива видливост како и основните пристапни мерила. Бидејќи секоја фаза бара едногласност, билатералното незадоволство станува структурно применливо на секој чекор од процесот.
Ова има две пошироки импликации за начинот на кој се води проширувањето на ЕУ. Прво, покажува како земјите членки можат да ги екстернализираат сопствените домашни доктринарни позиции преку пристапните процедури, дури и кога тие позиции излегуваат надвор од правната и нормативната рамка на Унијата. Прашањата на идентитетот, историското толкување и колективната меморија – области кон кои ЕУ традиционално пристапува со крајна претпазливост – можат да се претворат во обврски релевантни за пристапувањето, без притоа да бидат преведени во право на ЕУ. Така, условеноста сè повеќе се оддалечува од заедничките стандарди и сè повеќе се обликува од билатерални асиметрии на моќ.
Второ, Протоколот илустрира како процедурализацијата може да го замени посредувањето. Наместо да создава механизми за управување со несогласувањето, пристапниот процес го апсорбира несогласувањето и го репродуцира како дефицит на усогласеност. Ова е особено дестабилизирачки во области како историјата и идентитетот, каде што плурализмот и несогласувањето се нормални состојби. Кога нерешеното толкување се третира како неуспех, пристапниот процес престанува да биде трансформативен. Тој станува дисциплинирачки.
Импликациите се протегаат многу подалеку од македонскиот случај. Со ваквото вградување на билатерални инструменти, пристапувањето кон Европската Унија се претвора во фрагментиран и асиметричен процес, во кој напредокот сè помалку зависи од исполнување на заеднички критериуми засновани на правила, а сè повеќе од континуирано усогласување со барањата на оние земји членки што се најфокусирани на извлекување билатерални отстапки преку пристапната рамка. Проширувањето престанува да функционира како предвидлив и нормативно уреден процес и станува структурно изложено на политизација на идентитетот, историјата и колективната меморија.
Во ваква поставеност, пристапувањето повеќе не се движи напред преку исполнување на јасно утврдени заеднички стандарди, туку преку постојано договарање на нови билатерални отстапки. На тој начин, проширувањето ја губи својата веродостојност како процес заснован на правила и норми.
Оттука, Вториот протокол е крајно проблематичен и штетен не само затоа што создава билатерален притисок, туку затоа што тој притисок го нормализира и го вградува во самата институционална логика на пристапувањето кон Европската Унија. Условеноста престанува да биде пат кон затворање на поглавја и прашања и станува механизам што ја одржува неизвесноста, ја институционализира асиметријата и го претвора секое нерешено прашање во постојан извор на нови условувања.
Опасност од бесконечни условувања
Вториот протокол претставува суштинска промена во начинот на кој се применува условеноста во процесот на пристапување кон Европската Унија. Тој ги претвора нерешените историски и идентитетски спорови во трајни обврски што постојано се преоценуваат. Несогласувањето не се третира како нормален дел од научна или политичка дебата, туку како знак на недоволен напредок. Така, исполнувањето на условите не може да доведе до јасен крај без прифаќање на бугарската доктринарна позиција за македонскиот идентитет, а сè додека тоа не се случи, процесот останува во состојба на постојана проверка и притисок.
Ова има импликации што водат многу подалеку од македонскиот случај. Со начинот на кој билатералните барања се вградени во самата процедура на пристапувањето, се отвора можност процесот на проширување да се користи за наметнување на доктринарни позиции што не произлегуваат од правото и вредностите на Европската Унија.
На тој начин, условеноста се оддалечува од заедничките правила и стандарди и сè повеќе зависи од билатерални односи на моќ. Резултатот е процес на проширување што станува целосно непредвидлив, некредибилен и сè помалку заснован на јасни норми, а сè повеќе изложен на долготрајни и неограничени билатерални условувања.
