Отпорноста кон СММИ не значи само да ја препознаеме следната лажна вест. Таа значи да создадеме општество кое знае да застане пред да реагира, да постави прашање пред да поверува и да побара контекст пред да донесе заклучок.
Кога зборуваме за странско мешање и манипулирање со информации (СММИ), прво помислуваме на лажни вести, ботови, координирани кампањи и сомнителни профили на социјалните мрежи. Тоа е сосема разбирливо, затоа што токму таму СММИ станува видливо за јавноста. Но ако одговорот го сведеме само на откривање и демантирање на поединечни неточни информации, ја гледаме само површината на проблемот.
СММИ не функционира само затоа што некој пласирал лажна содржина. Функционира затоа што постои публика која е уморна, недоверлива, поларизирана, емоционално погодена или недоволно подготвена да препознае кога една содржина не е наменета да ја информира, туку да ја налути, да ја исплаши или да ја одведе до однапред посакуван заклучок. Затоа медиумската писменост не е споредна образовна тема, туку дел од пошироката општествена отпорност.
Европската служба за надворешно дејствување ја поставува борбата против странското мешање и манипулирање со информации како дел од пошироката заштита на информацискиот интегритет и на демократските процеси. Тоа значи дека прашањето одамна не е само дали некоја содржина е точна или неточна. Вистинското прашање е како таквите содржини влијаат врз довербата, врз јавната дебата, врз институциите и врз способноста на општеството да носи разумни одлуки под притисок.
Проблемот не е само лажната вест
Долго време јавната дебата се вртеше околу тоа дали една информација е точна или неточна. Тоа е важно, но не е доволно. СММИ честопати не започнува со целосно измислена приказна. Многу почесто тргнува од вистински настан, од реална грижа или од веќе постоечка општествена тензија. Манипулацијата доаѓа потоа: преку селекција на фактите, вадење од контекст, емоционално засилување или претставување на еден дел од приказната како целосна вистина.
Токму затоа критичкото мислење мора да оди подалеку од прашањето „Дали ова е точно?“. Треба да ги постави и прашањата: кој ја споделува оваа содржина, зошто токму сега, кој има корист од неа, што недостасува во приказната, кои емоции се обидува да ги предизвика и дали ме турка да реагирам пред да размислам.
Во современиот информациски простор манипулацијата често не сака веднаш да нè убеди. Понекогаш сака само да нè направи цинични: да веруваме дека сите лажат, дека ништо не може да се провери, дека институциите секогаш кријат нешто и дека јавната дебата е однапред изгубена. Тоа е многу потешко за демантирање од една конкретна лажна вест.
Од медиумска писменост кон критичка отпорност
Медиумската писменост обично се разбира како способност да се препознае извор, да се провери информација или да се разликува вест од коментар. Тоа е основата. Но денес ни е потребна поширока критичка отпорност: способност да останеме смирени кога содржината е дизајнирана да предизвика гнев, страв или потсмев; да препознаеме кога хуморот се користи како средство за нормализирање на одреден наратив; и да разбереме дека брзото споделување понекогаш е дел од проблемот.
Европската комисија нагласува дека медиумската писменост им помага на граѓаните да се движат низ комплексната современа медиумска средина и да носат информирани одлуки. Но тоа не значи дека целата одговорност треба да се префрли врз граѓанинот. Никој не може секој ден самостојно да проверува десетици извори, алгоритми, профили, потенцијални манипулации и скриени намери. Затоа прашањето не е само како да создадеме „попаметен корисник“, туку како да изградиме средина во која критичкото размислување станува нормална навика, а не исклучок.
УНЕСКО ја поставува медиумската и информациската писменост како сет вештини што им се потребни на граѓаните за критички да се ангажираат со информациите и да се справат со предизвиците на современата дигитална средина. Поентата е важна: писменоста не е само техничка вештина, туку демократска компетенција.
Извор: Pexels
Образованието како прва линија на отпорност
Кога зборуваме за отпорност, обично мислиме на институции, стратегии и координациски механизми. Но отпорноста започнува многу порано: во училниците, во семејствата, во медиумите и во секојдневниот начин на кој луѓето учат да поставуваат прашања.
Образованието не треба да создава граѓани кои само ќе умеат да препознаат лажна вест. Треба да создава граѓани кои умеат да проценат аргумент, да препознаат манипулативна емоција, да разберат контекст, да ја одложат реакцијата и да не ја заменат критичката проценка со припадност кон еден или друг табор. Во поларизирани општества тоа е особено важно.
Затоа медиумската писменост не смее да остане на спорадични и еднократни обуки или кампањи. Треба да биде присутна во образованието, во јавната комуникација, во работата на институциите, во обуките за администрацијата, во професионалното образование и во програмите за млади. Европската комисија има подготвено и насоки за наставници и едукатори за справување со дезинформации и развој на дигитална писменост, што покажува дека борбата против манипулациите не може да се води само преку безбедносни инструменти. Таа мора да влезе и во образовните политики.
За Македонија ова е особено важно. Малите држави немаат неограничени ресурси за големи институционални системи, но можат да инвестираат во паметни, практични и долгорочни образовни пристапи. Тоа не мора да значи нов предмет во програмите. Може да значи вградување на критичкото читање, анализата на извори, дигиталната безбедност, јавната комуникација и препознавањето манипулативни техники во постојните предмети и обуки.
Граѓанинот не е слабата точка, туку дел од решението
Често се вели дека граѓаните „паѓаат“ на дезинформации. Таквиот јазик е проблематичен, затоа што создава впечаток дека јавноста е наивна или виновна. Поточно е да се каже дека граѓаните функционираат во информациска средина која е сè посложена, побрза и поагресивна. Алгоритмите наградуваат содржини што предизвикуваат емоција. Политичката поларизација го стеснува просторот за доверба. Социјалните мрежи ја бришат разликата меѓу новинарство, мислење, пропаганда и забава.
Во таква средина медиумската писменост не е лек за сè, но е неопходна заштита. Не може целосно да ги спречи информациските операции, но може да ја намали нивната ефикасност. Ако граѓаните знаат да застанат, да проверат, да споредат и да не споделат импулсивно, манипулативната содржина губи дел од својата сила.
Ова се надоврзува и на домашните истражувања и препораки за институционален одговор на СММИ во Северна Македонија, кои покажуваат дека отпорноста не може да се гради само преку една институција или еден сектор. Потребен е поширок пристап во кој институциите, медиумите, образованието, граѓанскиот сектор и јавноста имаат различни, но поврзани улоги.
За илустрација: последните случувања со загадената вода во Гостивар покажаа колку брзо една здравствена и комунална криза може да добие и информациска димензија. Во момент кога голем број граѓани бараа медицинска помош, а јавноста очекуваше јасни одговори, секое доцнење, секоја разидена изјава или недоволно објаснета институционална постапка создаваше простор за сомнеж дека „нешто се крие“. Овој пример не мора да се третира како СММИ за да биде важен за темата. Напротив, тој покажува дека недовербата, информацискиот вакуум и слабата кризна комуникација можат да станат плодна почва за шпекулации, манипулации и дополнителна поларизација.
Од кампањи кон култура на критичко мислење
Најголемиот предизвик е што медиумската писменост често се третира како кампања. Се организира работилница, се споделуваат препораки, се објавува прирачник и потоа темата исчезнува до следната криза. Но СММИ не функционира кампањски. Тоа е постојан притисок врз информациската средина. Затоа и отпорноста мора да биде постојана.
Во еден од претходните текстови беше отворено прашањето како Северна Македонија може да изгради национален систем против СММИ. Но таков систем нема да биде доволен ако отпорноста остане само институционална. Потребна е и култура на критичко мислење: наставници кои имаат алатки да разговараат за манипулациите со информации; новинари и уредници кои не ја хранат поларизацијата; институции кои комуницираат јасно и навремено; граѓански организации кои работат со локалните заедници; универзитети кои темата ја поврзуваат со безбедноста, демократијата, психологијата, комуникациите и образованието.
На крајот, отпорноста кон СММИ не значи само да ја препознаеме следната лажна вест. Таа значи да создадеме општество кое знае да застане пред да реагира, да постави прашање пред да поверува и да побара контекст пред да донесе заклучок. Во такво општество довербата, критичкото мислење и образованието не се споредни теми, туку основа за демократска стабилност и заштита од манипулации.
СММИ се потпира на брзината, а отпорноста бара пауза. СММИ ја користи емоцијата, а отпорноста бара размислување. СММИ ја користи недовербата, а отпорноста бара институции и граѓани кои знаат да разговараат, да проверуваат и да дејствуваат врз основа на факти. Затоа медиумската писменост не е само образовна политика, туку демократска и безбедносна инвестиција. Нејзината цел не е да создаде граѓани кои никогаш нема да бидат изложени на манипулација, бидејќи тоа е невозможно.
Целта е да создаде граѓани кои ќе препознаат кога некој се обидува да ја злоупотреби нивната несигурност, страв или гнев, и кои ќе знаат да застанат пред да станат дел од туѓа информациска операција.
