Периодот на континуиран економски успех ги научи и Американците и Кинезите дека брзиот раст е неизбежен, оставајќи им на нивните деца на потешкиот начин да сфатат дека тоа не е така. Додека Американците со децении се борат со психологијата на прекинатиот подем, Кина дури сега почнува да станува свесна за својата нова реалност.
ЧИКАГО – Во најголемиот дел од изминатите четири децении, насоката во која се движеше Кина беше јасна: сè одеше напред. На почетокот на 1990-тите, БДП по глава на жител во земјата изнесуваше едвај 300 долари. Но, нејзините градови наскоро се исполнија со облакодери, автопати и метроа. Семејствата кои некогаш стравуваа дали ќе имаат доволно храна почнаа да купуваат станови, автомобили и паметни телефони. Децата одеа на универзитети на кои нивните родители речиси не можеле ни да замислат дека ќе студираат. За само една генерација, Кина стана членка на Светската трговска организација, беше домаќин на Олимписките игри, ја изгради најголемата мрежа на брзи железници во светот и стана централен двигател на глобалната економија.
Брзиот економски раст не само што ги зголеми приходите, туку и ја преобрази претставата на Кина за самата себе и за своето место во историјата. По она што Кинезите го нарекуваат „век на понижување“ – период на странска доминација, од Опиумските војни во средината на 19 век до јапонската инвазија во 1930-тите – Кина од една од водечките цивилизации во светот се најде во борба за опстанок. Но, „економското чудо“ од последните децении ветуваше национална обнова.
Промената на расположението беше очигледна. Кинезите сè повеќе можеа да ги гледаат Американците, Европејците и Јапонците не како жители на побогат свет, туку како еднакви. Прашањето повеќе не беше дали Кина ќе ги стигне, туку кога ќе стане водечка економија во светот.
Но, расположението во Кина повторно се смени. Кина е неспорно огромна економија, производствена суперсила и сериозен технолошки конкурент. Сепак, нешто се промени на психолошко ниво. Очекувањето за автоматско подобрување исчезна. Растот забави, а бумот на пазарот на недвижности, поради кој многу домаќинства се чувствуваа побогати, запре. Работа за дипломираните студенти сè потешко се наоѓа; бракот и раѓањето деца се одложуваат или се напуштаат; а строгите карантини за време на ковид-19, проследени со нивното нагло укинување, ја ослабеа довербата во раководството на земјата (особено кај помладите жители на градовите).
За родителите на младите Кинези, напорната работа се совпадна со извонредна економска трансформација. Но, младите денес имаат добра причина да стравуваат дека дури ни извонредните напори можеби нема да им донесат ни обичен живот. Исходите често болно заостануваат зад очекувањата со кои беа воспитани помладите Кинези.
Извор: Magnific
Кина не е единствена во ова. Меѓу 1947 и 1969 година, реалниот (прилагоден на инфлацијата) медијален приход на семејствата во Соединетите Американски Држави речиси двојно се зголеми. За милиони семејства, зрелото доба значеше постојано подобрување на животниот стандард: подобри работни места, повисоки плати и разумно очекување дека нивните деца ќе имаат исти или подобри можности. Америка ја доби Втората светска војна, ја изгради доминантната економија во светот, испрати човек на Месечината и се наметна како лидер на слободниот свет.
Но, оваа приказна почна да се распаѓа во 1970-тите. Приходите стагнираа, а невработеноста скокна на 8,5% во 1975 година, оставајќи речиси осум милиони Американци без работа. Нафтените шокови, инфлацијата и повторените рецесии создадоа чувство дека извонредната повоена економска машина повеќе не функционира како порано, а Виетнамската војна, а потоа и аферата „Вотергејт“, ја нагризаа довербата на Американците во establishment-от.
Промената во националната психологија беше драматична. Во 1964 година, 77% од Американците изјавија дека веруваат дека федералната влада секогаш или најчесто постапува исправно. Само една деценија подоцна, таа бројка падна на 36%, а до крајот на 1970-тите изнесуваше околу 25%. Америка и понатаму беше исклучително богата и моќна, но чувството за постојан подем исчезна. Во 1979 година, американскиот претседател Џими Картер во познатиот говор оцени дека земјата страда од „криза на довербата“. Американците ја изгубија верата.
И покрај длабоките разлики во политичките институции и историјата, периодот на долготраен економски успех ги научи и Американците и Кинезите дека брзиот раст е неизбежен, а нивните деца на тешкиот начин научија дека тоа не е така.
Прашањето со кое денес се соочува Кина е што се случува кога напредокот станува побавен, понерамномерен и помалку преобразувачки. Може ли едно општество навикнато на извонреден раст да се прилагоди на пообични стапки на економски напредок? Искуството на Америка покажува дека ваквите транзиции можат да остават трајна психолошка трага: помала доверба во институциите, помала вера дека секоја генерација ќе живее подобро од претходната и помало верување во моќта на индивидуалниот труд да овозможи социјална мобилност.
Приближно три четвртини од Американците денес веруваат дека денешните млади ќе бидат финансиски во полоша состојба од своите родители. Во 2014 година, 38% изјавија дека напорната работа и решителноста не се гаранција за успех, наспроти 28% една деценија претходно. А во 2026 година, 50% од Американците изјавија дека американскиот сон – идејата дека напорната работа им овозможува на луѓето да напредуваат – повеќе не важи.
Економскиот успех не е само материјален по својата природа. Тој на луѓето им дава и чувство на надеж и насока. Се разбира, Кина и САД се многу различни општества, а Американците беа многу побогати кога нивниот повоен подем почна да посустанува. Но, двете земји се соочуваат со верзии на истиот проблем: како да се справат со крајот на извонредното.
Додека Американците со децении се борат со психологијата на прекинатиот подем, Кина дури сега почнува да се буди за својата нова реалност. Повеќето општества можат да се прилагодат на побавен раст, но широко раширеното уверување дека трудот повеќе не вреди претставува многу поголем предизвик.
Авторски права: Проект Синдикејт, 2026. www.project-syndicate.org
Академскиот блог ResPublica на Институтот за комуникациски студии соработува со Project Syndicate, глобалната веб-платформа која објавува анализи од водечки светски мислители и иноватори од областа на економијата, политиката, здравството, технологијата и културата. ResPublica избира текстови од нивната платформа и ги реобјавува на македонски јазик.
Напомена: Овој текст е преведен од англиски јазик со помош на вештачка интелигенција.
