Во последните години терминот странско мешање и манипулација со информации (СММИ) стана составен дел од речникот на ЕУ, НАТО и безбедносните заедници. Причината е едноставна: во 21 век информацијата не е само средство за информирање, туку и инструмент на моќ.
Парадоксално, најуспешните СММИ операции ретко започнуваат со целосно измислена приказна. Најчесто тргнуваат од реален настан, од вистинска криза или од веќе постоечка општествена тензија. Манипулацијата доаѓа подоцна: преку внимателна селекција на фактите, вадење од контекст, емоционализација или пласирање погрешни заклучоци.
Како функционира една СММИ операција?
Прво се создава или се идентификува наратив. Тој може да биде поврзан со безбедноста, идентитетот, миграцијата, економската состојба, изборите или меѓународните односи. Избраниот наратив обично се надоврзува на нешто што веќе ги загрижува граѓаните.
Следниот чекор е создавање содржина што ќе го поткрепи тој наратив: текстови, фотографии, видеа, графики, мемиња или наводно „протечени документи“. Во оваа фаза содржината не мора да биде целосно лажна. Понекогаш е доволно вистинска информација да се претстави без клучниот контекст.
Потоа доаѓа фазата на засилување. Истата порака почнува да се повторува преку различни профили, страници, групи и медиуми. Колку почесто корисникот ја гледа истата содржина, толку посилен е впечатокот дека станува збор за широко прифатено мислење.
Во наредната фаза се појавува поларизација. Дел од јавноста го прифаќа наративот, друг дел го отфрла, а јавната дебата постепено се претвора во судир на табори наместо во размена на аргументи.
На крајот доаѓа најважната фаза: ерозија на довербата. Во овој момент веќе не е важно дали луѓето поверувале во конкретната информација. Доволно е да почнат да се сомневаат во сите извори на информации. Токму тука лежи вистинскиот успех на многу СММИ операции.
Извор: Pexels
Случајот со лажното писмо на Јенс Столтенберг
Еден од најилустративните примери за ваков механизам се случи за време на пандемијата на Ковид-19 во балтичкиот регион.
Во април 2020 година до литванските власти, до медиумите и до адреси во седиштето на НАТО во Брисел беше испратено писмо наводно потпишано од генералниот секретар на НАТО, Јенс Столтенберг. Во него се тврдеше дека НАТО ќе ги повлече своите сили од Литванија поради ширењето на коронавирусот меѓу војниците.
Фалсификуваното писмо не потекнуваше од НАТО, туку беше дел од координирана дезинформациска кампања поврзана со руски извори. Целта беше да се поткопа довербата во НАТО и да се создаде впечаток дека источниот фронт на Алијансата е ранлив и напуштен. Литванските власти и НАТО брзо го демантираа документот.
Од мемиња до манипулација
Кога зборуваме за информациски операции, многумина замислуваат сложени пропагандни кампањи или обемни анализи. Во реалноста, едно од најмоќните оружја денес е нешто многу поедноставно: мемето.
Мемето е кратка дигитална содржина, најчесто фотографија, илустрација, графика или кратко видео, која пренесува порака преку хумор, иронија, сарказам или поедноставена споредба. Неговата сила е во тоа што сложена политичка или општествена порака ја пренесува за само неколку секунди.
Токму затоа мемињата се исклучително корисни во информациските операции. Лесно се споделуваат, брзо се разбираат и најчесто не предизвикуваат исто ниво на скептицизам како формалните медиумски содржини. Ако една аналитичка статија бара неколку минути читање, едно меме пренесува емоционална порака речиси моментално.
Во контекст на СММИ, мемињата најчесто се користат за:
- исмевање на институции или политички процеси;
- дискредитирање на јавни личности;
- ширење стереотипи и предрасуди;
- поедноставување на сложени политички прашања;
- поттикнување гнев, страв или потсмев;
- нормализирање на одреден наратив преку хумор.
Проблемот не е во самите мемиња. Хуморот отсекогаш бил дел од јавната дебата. Проблемот настанува кога мемињата стануваат дел од координирана кампања. Во такви случаи стотици профили можат истовремено да дистрибуираат слични визуелни пораки и да создадат впечаток дека одреден став е општо прифатен или неспорен.
Мемињата се особено ефикасни токму затоа што и не се обидуваат да го променат мислењето преку аргументи. Наместо тоа, тие влијаат врз емоциите и врз начинот на кој публиката ја перципира реалноста. Откако една институција, група или политика ќе стане предмет на постојан потсмев, довербата во неа многу полесно се еродира.
Затоа, во современиот информациски простор, анализата на мемињата не е прашање на интернет-култура, туку прашање на медиумска писменост и општествена отпорност. Понекогаш една слика со неколку збора влијае врз јавното мислење повеќе отколку десет страници аргументирана анализа.
Мемето функционира како „информација во концентрирана форма“. Наместо страница текст, една слика за неколку секунди пренесува порака, емоција и став.
Долги години мемињата се сметаа за безопасна интернет-забава. Денес се препознаени како важна алатка во современите информациски операции. НАТО СтратКом Центарот за извонредност уште во 2015 година го воведе концептот на „меметичко војување“ (memetic warfare), нагласувајќи дека мемињата можат да функционираат како средство за влијание врз перцепциите, ставовите и однесувањето на публиката.
Ако главната функција на едно меме е да ве налути, да ве исплаши или да исмее некого, а не да ве информира, постои голема веројатност дека е дел од поширока кампања за влијание.
Личната резилиентност како најголема заштита
Информациските операции не можат целосно да се спречат, но можат да се препознаат и нивните ефекти можат да се ограничат. Најголемата заштита не лежи во технологијата или во институциите, туку во личната резилиентност: способноста на секој граѓанин да остане смирен, информиран и отпорен на манипулации.
