Иако станува збор за феномен што директно влијае врз безбедноста, демократските процеси и довербата во институциите, државниот одговор останува недоволно неразвиен, нерамномерен и често реактивен.
Странското мешање и манипулацијата со информации (СММИ), како и домашните дезинформации, со години ја обликуваат политичката динамика, медиумскиот простор и општествените процеси во Босна и Херцеговина. Иако станува збор за феномен што директно влијае врз безбедноста, демократските процеси и довербата во институциите, државниот одговор останува недоволно неразвиен, нерамномерен и често реактивен.
Наместо јасна стратегија и координиран институционален пристап, Босна и Херцеговина се потпира на делумни механизми, меѓународни проекти и ad hoc реакции, додека поголемиот дел од вистинската работа ја вршат граѓанското општество и заедницата за проверка на факти.
Во Босна и Херцеговина не постои единствена национална стратегија за борба против дезинформациите и СММИ. Проблемот се појавува во различни сектори – од безбедноста и изборите, до медиумите и образованието – но без централно тело за координирање и соодветен одговор. Министерството за безбедност повремено зборува за хибридни закани и странско влијание, но не постои јавно достапен, систематски механизам за следење и анализа на СММИ кампањите.
Ова прашање беше и една од темите на состанокот на Работната група за Босна и Херцеговина што се одржа на почетокот на јуни во Брисел, во рамките на настанот „Денови на проширување“, каде што претставници на европските институции, локалните заедници, граѓанското општество и медиумите дискутираа за европскиот пат на Босна и Херцеговина, реформите и борбата против дезинформациите.
Мартина Билдзиукиевич од Европската служба за надворешно делување (ЕЕАС) истакна дека проблемот со странското мешање и манипулацијата со информации е сериозен предизвик за земјите кои се стремат кон членство во ЕУ.
„Процесот на пристапување на Босна и Херцеговина се одвива во сложена средина која вклучува дезинформации и манипулација со информации кои ги преминуваат границите и ги продлабочуваат поделбите“, рече таа.
Таа изјави дека информацискиот простор е слободен и отворен, особено за наративи од Русија и Кина, вклучително и тврдења дека Европската Унија наводно поттикнува револуции.
„Техниките за манипулација се развиваат речиси секојдневно. Денес имаме клонирани веб-страници, содржина генерирана од вештачка интелигенција и разни форми на активности на СММИ“, предупреди Билдзиукиевич. Таа нагласи дека локалните власти, новинарите и организациите на граѓанското општество се клучни во зајакнувањето на отпорноста на заедниците бидејќи тие најдобро ги познаваат проблемите на граѓаните и начините на комуникација со нив.
Координаторот на програмата за борба против дезинформациите и уредник на платформата „Раскринкавање“, Емир Зулејхиќ, изјави дека во Босна и Херцеговина нема руски медиуми, но дека руските наративи сè уште се шират. Тој потсети дека во февруари 2022 година, по почетокот на руската инвазија на Украина, на јавниот сервис беше емитуван документарен филм за Владимир Путин.
Зборувајќи за странското влијание, Зулејхиќ нагласи дека не може да се игнорира ниту улогата на соседните земји.
„Кога зборуваме за странско мешање во Босна и Херцеговина, мора да го споменеме и влијанието на Србија и Хрватска. Нивните медиуми се постојано присутни во нашиот информативен простор поради заедничкиот јазик. Темите се локална политика, геополитика, историски ревизионизам, негирање на воените злосторства, поларизација и ширење на омраза“, рече тој.
Тој додаде дека повеќето анти-ЕУ наративи доаѓаат индиректно од Русија, но често ги шират локални и регионални актери.
Извор: envato.com
Борбата против манипулацијата со информации
Министерството за врски и транспорт учествува во проекти за усогласување со европските стандарди, но нема оперативна улога во борбата против дезинформациите. Централната изборна комисија (ЦИК) реагира само во контекст на изборниот процес, додека народниот правобранител и судството дејствуваат само кога се појавуваат случаи на говор на омраза или кршење на човековите права.
Најсоодветниот регулаторен одговор е Агенцијата за регулирање на комуникациите (АРК), но нејзиниот мандат е ограничен на електронски медиуми и оператори. Агенцијата нема никаква власт над социјалните мрежи, нерегистрираните портали и поширокиот дигитален екосистем, што ја прави недоволно спремна за современи форми на манипулација со информации. Иако моделите за ко-регулација на штетна содржина се развиваат во соработка со Советот на Европа, вклучувајќи ја и студијата „Кон ко-регулација на штетна онлајн содржина во Босна и Херцеговина“, фокусот останува првенствено на говорот на омраза, заштитата на децата и професионалните стандарди, а помалку на СММИ како специфична категорија.
Саморегулаторните тела, како што е Советот за печатени и онлајн медиуми, ги третираат дезинформациите низ призмата на професионалната етика, а не на безбедносните закани. Нивната работа се базира на Кодексот за печатени и онлајн медиуми, јавни жалби и објавување на корекции, но без можност за санкции. Во пракса, ова значи дека голем број портали што шират дезинформации воопшто не се под нивна надлежност.
Во отсуство на домашна стратегија, меѓународните организации стануваат клучни двигатели на институционалните промени. Програмата PRO-FREX на ЕУ и Советот на Европа има за цел да ја зајакне слободата на изразување, да ги заштити новинарите и да ги подобри регулаторните механизми. Во рамките на оваа програма, се креираат документи што служат како „патоказ“ за домашните институции, вклучувајќи препораки за ко-регулација на онлајн содржини и усогласување со Европскиот закон за дигитални услуги.
Паралелно, проектот „Борба против дезинформациите во Западен Балкан (CDWB)“ се фокусира конкретно на СММИ, анализирајќи ги наративите, изворите и моделите на манипулација во Босна и Херцеговина и регионот. Овие проекти честопати пополнуваат празнини што домашните институции не ги решаваат, но исто така покажуваат колку БиХ е зависна од надворешни иницијативи.
Без јасна стратегија
Иако СММИ и дезинформациите понекогаш се препознаваат во кризни ситуации – за време на пандемија, избори или геополитички превирања – институционалните одговори генерално доаѓаат доцна и без јасна наративна стратегија. Соопштенијата за медиумите и прес-конференциите остануваат доминантни алатки за комуникација, но тие ретко нудат контекст, анализа или разоткривање на изворите на манипулација. Дигиталната комуникација на институциите е нерамномерна, честопати базирана на протокол и без специјализирани тимови за справување со кризна комуникација или брзи деманти.
Во пракса, поголемиот дел од работата за идентификување и разоткривање на дезинформации ја вршат портали за проверка на факти и граѓанското општество. Портали како „Раскринкавање“ и „Вистиномер“ развија методологии за наративна анализа, проверка на факти и следење на медиумскиот екосистем. Медиумските организации, како што се Новинари на БиХ и Медиацентар, спроведуваат истражувања, едукација и кампањи за медиумска писменост, честопати во соработка со меѓународни партнери. Иако овие актери играат клучна улога, нивната работа не може да го замени институционалниот одговор, особено кога станува збор за СММИ, што бара безбедносни, дипломатски и регулаторни капацитети.
Општиот став на институциите кон СММИf и дезинформациите може да се опише како комбинација од фрагментација, политичка инструментализација и недостаток на стратешка визија. Дезинформациите често се користат како политичко оружје, што дополнително го комплицира воспоставувањето на непартиски институционален одговор. Во исто време, постои реален ризик борбата против дезинформациите да биде злоупотребена за притисок врз медиумите и критичките гласови, особено во контекст на рекриминализацијата на клеветата во ентитетот Република Српска и зголемената фреквенција на тужби за SLAPP.
Во овој контекст, Босна и Херцеговина е заглавена помеѓу два притисоци: од една страна, европските стандарди кои бараат рамнотежа помеѓу заштитата од штетна содржина и зачувувањето на слободата на изразување; а од друга страна, домашниот политички контекст кој го отежнува градењето доверба во институциите што треба да го водат овој процес. Додека не се воспостави јасна стратегија, координација и политичка волја, одговорот за СММИ и дезинформациите ќе остане во голема мера во рацете на граѓанското општество, меѓународните партнери и индивидуалните професионалци, а не на надлежните институции кои треба да ја извршуваат оваа работа.
